De keizerin van Rusland Catharina II de Grote werd geboren te Stettin op 2 mei 1729 en overleed te Tsarskoje Selo op 17 november 1796.
Zij was keizerin van Rusland van 1762 tot 1796, werd geboren als prinses van Anhalt-Zerbst, en droeg de voornamen Sophie Augusta Frederike. Mede door toedoen van Frederik de Grote koos keizerin Elisabeth I haar als toekomstige gemalin voor de Russische troonopvolger Peter van Holstein-Gottorp. In 1744 ging zij naar Rusland, ging tot de Orthodoxe Kerk over en kreeg daarbij de naam Ekaterina Aleksejevna. Het jaar daarop trad zij in het huwelijk. Peter was een liederlijke domoor, zodat Catharina al spoedig haar eigen weg ging. Van meet af aan kenmerkte haar liefdeleven zich door ongewoon grote variatie, maar daar zij over een zeer scherp intellect beschikte, vond zij tevens voldoening in uitgebreide lectuur van de belangrijkste auteurs van haar tijd, zodat zij geheel thuis raakte in de ideeënwereld van de Verlichting. In 1762 aanvaardde Peter III de regering, maar hij voerde die op zodanige wijze, dat meteen een sterke oppositie ontstond, waarvan Catharina het middelpunt werd. Haar partij steunde vooral op de geestelijkheid en de gardeofficieren. Een samenzwering onder leiding van de gebroeders Orlov bracht Catharina nog in hetzelfde jaar op de troon. Peter werd enige dagen na Catharina's regeringsaanvaarding vermoord.
Catharina was als keizerin buitengewoon actief, op het gebied der politiek zeer ondernemend en volkomen onscrupuleus, als diplomate subtiel en slagvaardig.
De partij die haar aan de macht had gebracht, was in aartsconservatieve zin voor een vasthouden aan de eigen, Russische tradities geporteerd geweest, maar Catharina's regeringsperiode werd juist gekenmerkt door verwestersing op cultureel gebied, althans in de kringen van adel en aristocratie. Juist omdat bij dit proces slechts zulk een kleine groep betrokken was, en het ten slotte toch bij de uiterlijkheden van de beschaving bleef, behield Catharina een ieders goodwill, vooral toen haar regering op de punten waar het ten slotte op aankwam: Ruslands politieke macht en expansie, het ene succes na het andere bracht. Bovendien lag het streven naar uitbreiding van het Russische rijk onder gelijktijdige aanpassing van levensgewoonten en mentaliteit van de hoogste standen aan het westen toch ook weer in de lijn van een grote Russische traditie, namelijk die van Peter de Grote.
In de allereerste jaren van haar regering trachtte Catharina een tegenwicht tegen de macht van de adel te vormen door het gebaar te maken alsof zij ook vertegenwoordigers van andere maatschappelijke klassen – met name de stedelijke burgerij en de staatsboeren – invloed op het staatsbestuur wilde geven. Daartoe riep zij uit vertegenwoordigers van verschillende standen een ‘grote wetgevende commissie’ bijeen, die advies zou moeten geven inzake de hervorming van de wetgeving. Catharina schreef zelf voor deze vergadering een Instructie, die, wat ideeën betrof, geheel de geest der Verlichting ademde, maar in feite aantasting van de Russische autocratie al van tevoren uitsloot. Zo begon Catharina toen al als voorstandster van het verlichte absolutisme te poseren – wat zij tot het uitbreken van de Franse Revolutie zou blijven doen – zonder in werkelijkheid veel aan het bestaande regime te veranderen. Hoewel in deze handelwijze zeker een element van politiek stak, mag men haar toch niet als zuiver bedrog beschouwen. Als alle verlichte despoten geloofde Catharina voor een belangrijk deel in haar eigen leuzen, hield zij de weinige, oppervlakkige vernieuwingen die zij invoerde voor zeer belangrijk, en kon zij zich ten aanzien van het feit dat zij voor het overige alles bij het oude liet of de staatsmacht zelfs nog versterkte, met enig recht beroepen op de plicht van een regerend vorst om zich voor donquichotterie te hoeden. In ieder geval werden de vergaderingen van de grote commissie al in 1768 voor onbepaalde tijd verdaagd. Overigens wierpen de eenmaal ingestelde ondercommissies voor Catharina zelf en voor haar opvolgers veel nut af als lichamen aan wie de technische werkzaamheden in verband met de lopende wetgeving konden worden opgedragen. Na 1768 en vooral in de jaren zeventig sloeg Catharina voorgoed de richting in die bepalend zou blijven voor haar binnenlandse politiek, namelijk nauwe aansluiting bij adel en grondbezitters, bijzondere bevoorrechting van die standen binnen de grenzen van een zuiver autocratisch systeem, en volkomen ontrechting van alle andere bevolkingsgroepen.
Wat de buitenlandse politiek betreft, concentreerde Catharina zich geheel op Polen en Turkije. Nadat zij Polen in 1764 onder Russische invloed had weten te brengen, rees er verzet in dat land, wat in 1768 tot een gewapend conflict leidde. Toen Turkije, gesteund door Oostenrijk en Frankrijk, in troebel water trachtte te vissen en Rusland aanviel, leed het een zware nederlaag. In beide gevallen ging Rusland met de winst strijken. Bij de eerste Poolse deling van 1772 kreeg het een deel van Wit-Rusland, bij de Vrede van Koetsjoek Kainardsji (1774) verwierf het het gebied ten noorden van de Zwarte Zee, benevens vrije vaart op die zee en door de zeestraten, terwijl het chanaat van de Krim als onafhankelijk gebied in de Russische invloedssfeer kwam (in 1783 door Rusland geannexeerd). Het zgn. Griekse plan, dwz. de opzet om een Grieks rijk met hoofdstad Constantinopel als Russische vazalstaat te vormen, betekende voor Turkije zulk een ernstige bedreiging, dat het opnieuw een oorlog uitlokte (1787; de Russisch-Turkse oorlog). Deze eindigde weer in het voordeel van Rusland (1792), terwijl de tweede en derde Poolse deling verdere gebiedsuitbreiding in het westen brachten. In 1795 werd o.m. Koerland ingelijfd.
Na 1789 ging Catharina, gedeeltelijk onder indruk van de Franse Revolutie, maar in niet minder belangrijke mate onder invloed van persoonlijke omstandigheden (verslaafdheid van de ouder wordende vrouw aan een jonge minnaar, die haar neerhaalde) tot een zuiver despotisch bewind over, waarin zelfs het element van terreur een plaats kreeg. Van Catharina's vroegere favorieten is vooral Potemkin als een persoonlijkheid van betekenis bekend geworden. Als verlicht despote verwierf Catharina vermaardheid door haar correspondentie met Voltaire en haar uitnodiging aan Diderot om naar Rusland te komen, waar deze inderdaad enige tijd aan het hof verkeerde.