Op 22 januari 1561 werd in Londen de beroemde Engelse filosoof, geleerde en staatsman Sir Francis Bacon geboren.
Hij was de zoon van Nicholas Bacon (grootzegelbewaarder onder koningin Elizabeth I), en sloot reeds op veertienjarige leeftijd zijn studie te Cambridge af. Hij verbleef drie jaar te Parijs, waar hij in contact kwam met het humanisme, dat van grote invloed op Bacon geweest is.
Hij keerde terug naar Engeland en werd in 1584 lid van het parlement. Wegens zijn grote kennis van het Engelse recht nam Elizabeth hem op in haar regeringsraad. Jacobus I benoemde Bacon in 1617 tot grootzegelbewaarder en in 1618 tot Lord Chancellor. In dat jaar verhief hij hem ook tot baron van Verulam. In 1621 werd Bacon, beschuldigd van het aannemen van steekpenningen, ontslagen.
Veel belangrijker dan zijn politieke carrière is echter zijn wetenschappelijke arbeid geweest. Bacon streefde naar een alomvattende vernieuwing (een ‘Instauratio Magna’) van de wetenschap. Zijn grootse plannen heeft hij slechts gedeeltelijk op schrift kunnen stellen. In zijn De Augmentis Scientiarum kritiseerde hij de stilstand van de wetenschap sinds de Grieken en beproefde een nieuwe indeling van de wetenschappen. Bovendien toonde hij zich een voorstander van een organisatie van de wetenschap in internationaal verband.
Het meest bekend is zijn geschrift Novum Organon (het ‘Nieuwe Werktuig’), een titel doelbewust door hem gekozen om de tegenstelling met het oude Organon van Aristoteles te doen uitkomen. Het doel van de wetenschap lag voor Bacon in het beheersen van de natuur, waarmee (door praktische toepassingen) de menselijke vooruitgang het best gediend was: ‘Kennis is macht’. Pas na een grondige zuivering van het menselijk kenvermogen was een dergelijk doel te verwerkelijken.
Bacons analyse van de menselijke vooroordelen, zijn vroege ideologiekritiek, waarmee hij op de Verlichting en de moderne kennissociologie vooruitloopt, is zeer bekend. Hij onderscheidde vier soorten van menselijke dwalingen, die hij drogbeelden (idola) noemde. Hij onderkende, dat het verstand beïnvloed en vertroebeld wordt zowel door de wil en de hartstochten (de idola tribus, de drogbeelden van de menselijke stam) als door ieders aanleg en opvoeding (de idola specus, de drogbeelden van de grot). Tevens wees hij op de soms verwarrende invloed van de taal bij het intermenselijk verkeer (de idola fori, de drogbeelden van de markt) en ten slotte betitelde hij de overgeleverde en ingewortelde voorstellingen van de oude filosofen als de ‘drogbeelden van het theater’ (de idola theatri). Was het verstand eenmaal zoveel mogelijk van deze drogbeelden gezuiverd, dan kon de wetenschap opnieuw worden opgebouwd. Slechts de inductieve methode, met als leidraad de menselijke ervaring en waarneming, leidde tot de ware wetenschap.
Bacon onderschatte in zijn wantrouwen jegens de taal de uitermate belangrijke en onmisbare functie in de (natuur)wetenschap van de deductie en de theorievorming. Tot een praktische toepassing van zijn methode is hij nooit gekomen. Vooral na 1640 werden zijn ideeën gemeengoed in Engeland en ver daarbuiten. In zijn onvoltooid werk Nova Atlantis ontwierp Bacon een beeld van de ideale maatschappij, niet door politici, maar door een uitgelezen schare van beoefenaars van de nieuwe wetenschap bestuurd. Hun rol is gelijk aan die van de filosofen in Plato's Republiek.
Overigens is bij Bacon een merkwaardig samengaan te constateren van radicalisme en conservatisme. Tegenover het radicalisme in zijn wetenschapstheorie stond een politiek conservatisme. Bacon was nl. de overtuiging toegedaan, dat de vooruitgang van de nieuwe wetenschap de bestaande politieke constellatie geenszins zou aantasten, doch eerder bestendigen.