 Op
5 april 1614 huwde Pocahontas, de dochter van Powahatan, met de Amerikaanse
kolonist John Rolfe in Jamestown, Virginia.
Dit huwelijk droeg bij tot vrede tussen de
oorspronkelijke Amerikaanse bevolking en de Engelsen. Het levensverhaal van
Pocahontas was een dankbaar onderwerp voor een
Walt Disney-film,
weliswaar in een meer 'geïdealiseerde versie'.
Het leven van Pocahontas
is een dankbaar onderwerp voor mythevorming. In de loop van de tijd hebben de
gebeurtenissen tijdens Pocahonta's leven en haar rol daarin echter geleid tot
heel verschillende interpretaties, afhankelijk van de obsessies en interesses
van de betreffende tijd. Wat ze alle bindt is dat ze zijn gebaseerd op één of
meer van de Zeven Grote Momenten in haar leven.
Het eerste grote moment is de geboorte van Pocahontas. Het uitzonderlijke is
haar verheven afkomst, waardoor ze in Europese ogen veelal als prinses geldt.
Haar vader was de Indiaanse leider Powahatan, één van de machtigste leiders van
de Oostkust. Vanuit zijn nederzetting Werowocomoco regeerde Powhatan met harde
hand over de omvangrijke Powhatan Confederatie, een verbond van enkele
tientallen door hem verslagen en onderworpen stammen en volkeren. Dit rijk telde
zo'n 9.000 schatplichtige onderdanen en besloeg een gebied ter grote van een
vijfde deel van het huidige Virginia, voor die tijd een kolossaal imperium.
Deze landelijke dorpscultuur moet niet geïdealiseerd worden. De regeringsvorm
van de vader van Pocahontas was uitgesproken totalitair en despotisch, en zijn
vele oorlogen en veroveringen geven eerder blijk van machtshonger dan van een
zachtzinnige inslag. Bij de rituelen van zijn stam hoorde het martelen van
gevangen waarbij ledematen één voor één werden afgehakt en in het vuur geworpen,
of het slachtoffer met een stok tot moes werd geslagen of in een kuil met
smeulende kolen werd geworpen.
Ook de gezinsverhoudingen waren niet geheel in overeenstemming met de huidige
idealen. Waarschijnlijk had Powhatan enkele tientallen vrouwen, en verkocht hij
de moeder van Pocahontas na de bevalling aan een bevriend stamhoofd of zond haar
heen.
Er zijn aanwijzingen dat Pocahontas een bijzondere plaats innam binnen deze
uitgebreide doch losse familiekring. Ze is vermoedelijk geboren rond 1595,
mogelijk zelfs later. Dat betekent dat ze tijdens de eerste ontmoeting met de
kolonisten niet ouder was dan 12 jaar. De naam Pocahontas betekende zoveel als
Kleine Robbedoes, een naam die door haar wilskracht, onbevangenheid en wat
onbezonnen gedrag bij de contacten met de eerste kolonisten gerechtvaardigd
lijkt. Het lijkt erop dat ze vrij vlot in staat was zich hun nieuwe taal en
cultuur eigen te maken, en door haar vader gebruikt werd bij de communicatie met
de indringers. Kortom, Pocahontas was een vroegwijze en intelligente wildebras,
die haar afkomst handig gebruikte om deel te nemen aan de verbazingwekkende
ontwikkelingen rondom haar.
Het tweede grote moment uit de legende van Pocahontas is de ontmoeting met John
Smith. In 1607 besloten de Engelse kolonisten hun Jamestown te vestigen op
enkele kilometers ten zuiden van haar stam. Legeraanvoerder John Smith speelde
daarbij een sleutelrol. Als beroepsavonturier was Smith al in zijn tienerjaren
huursoldaat in de Lage Landen en oostelijk Europa; hij werd in slavernij
afgevoerd maar doodde zijn meester en beleefde daarna vele barre avonturen in
Afrika en Azië.
Deze geharde legerkapitein was door de Virginia Company ingehuurd om de
kolonisten te helpen, maar bleek onderweg reeds een querulant van de eerste orde
en werd dan ook in boeien geketend aan land gebracht. De ervaren en vasthoudende
bemoeial maakte zich echter al spoedig onmisbaar en verwierf een leiderspositie.
Dit was mogelijk door de vele tekortkomingen van de kolonisten, die er mede door
hun op snel geld gerichte instelling niet in slaagden voldoende voedsel te
verbouwen.
Hongersnood, ziekte, massale sterfte en onderlinge conflicten waren het gevolg.
Het was Smith, die in de herfst van 1608 tot gouverneur werd verkozen, die harde
discipline invoerde om de nodige arbeidsethiek en produktiviteit af te dwingen.
Daarnaast trachtte hij de omringende Indianenstammen te pacificeren zodat hij
door een combinatie van handel en afpersing voedsel van hen kon verkrijgen. Het
zijn deze hongertochten die de kolonisten intensief in contact brachten met de
confederatie van Powhatan waarmee tevoren slechts wat verwarde zij het bloedige
schermutselingen waren gevoerd.
Bij deze eerste contacten speelde Pocahontas een belangrijke rol. Zij was één
van de eerste Indianen die zich binnen de kleine omheinde nederzetting waagden
waar de ongeveer honderd kolonisten een moeizaam bestaan trachtten op te bouwen.
Zij overhandigde kleine voedselgiften namens haar vader en sprak snel haar
eerste Engelse woordjes. Zij leerde die vermoedelijk van Smith die op zijn beurt
de Indiaanse taal bestudeerde om zijn vijandige buren te kunnen doorgronden.
Deze baanbrekende spraaklessen zijn aanleiding geweest tot vele speculaties over
een al dan niet geconsumeerde romance tussen beide cursisten, waarbij het
leeftijdsverschil tussen de hooguit 13-jarige Indiaanse en de 27-jarige Brit
veelal genegeerd wordt. Ook zonder concrete aanwijzingen voor een dergelijke
intieme verstandhouding is duidelijk dat de band tussen Smith en Pocahontas voor
beider culturen van groot belang is geweest.
John Smith was ook op een andere manier belangrijk voor Pocahontas. Hij was haar
eerste biograaf. Veruit de meeste gegevens over haar leven komen uit de
geschriften en reisbeschrijvingen van Smith. Al in 1608 beschreef hij de eerste
anderhalf jaar van Jamestown met tal van geografische en etnologische details in
het korte A True Relation of Virginia. Na terugkeer in Engeland legde Smith zijn
avonturen uitvoeriger vast in zijn Map of Virginia (1612), in de Description of
New England (1616) en vooral in zijn Generall Historie (1624). Dat Pocahontas de
geschiedenis in ging dankzij de pen van haar koloniale tegenspeler ligt allicht
wat gevoelig. Al zijn verwijzingen naar Pocahontas worden kritisch gewogen, maar
wel in het bijzonder die waarin hij vertelt over zijn wonderbaarlijke redding
door Pocahontas.
Deze Redding van John Smith vormt het derde en meest omstreden hoogtepunt uit
het leven van Pocahontas. Tijdens één van zijn expedities naar de binnenlanden,
eind 1607, was Smith gevangen genomen door de krijgers van Powhatan. Na een
dagenlange gevangenschap in de koninklijke nederzetting Werowocomoco onderging
hij een beangstigend ritueel. Bondig maar aangrijpend beschreef Smith in zijn
Generall Historie hoe Powhatan op oudjaarsdag een groot feest liet aanrichten.
Op het hoogtepunt werden twee grote stenen aangesleept waarop Smith door een
menigte Indianen met zijn hoofd werd vastgehouden. Net toen Smith meende dat
enkele krijgers met knuppels klaarstonden om zijn hersens in te slaan, snelde
Pocahontas te hulp. Toen haar smeekbede niet hielp, zo schrijft Smith, rende de
koningsdochter naar voren ‘got his head in her armes, and laid her owne upon his
to save him from death'. Na deze melodramatische ontknoping was de omslag
compleet: Powhatan schonk Smith een stuk land, verklaarde hem tot zijn zoon,
liet hem weer naar Jamestown terugkeren, en stuurde welkome hoeveelheden
voedsel.
Deze prachtige reddingsscène sprak zeer tot de verbeelding van latere biografen
van Pocahontas en werd een geliefd thema voor dramatische schilderijen. Maar er
zijn ook veel vraagtekens bij deze weergave geplaatst. Smith, onze voornaamste
bron, is afgeschilderd als een fantast en leugenaar die naar willekeur
gebeurtenissen verzon en weer wegliet. Hierbij wordt vooral gewezen op de
discrepanties tussen zijn verschillende geschriften. De reddingsscène komt
bijvoorbeeld niet voor in de A True Relation of Virginia die kort na de redding
is geschreven en duikt, afgezien van enkele toespelingen, pas in de volledige
versie op in de Generall Historie uit 1624. Smith zou ook slordig met details en
data zijn omgegaan. Sommige auteurs suggereren dat er helemaal geen sprake is
geweest van een redding. Integendeel, Smith zou juist een initiatie-rite hebben
ondergaan waarmee hij in het stamverband werd opgenomen. Bij zo'n rite kon het
symbolisch doden van de oude identiteit horen, in dit geval door het zwaaien met
knuppels. En het was ook niet ongebruikelijk dat de favoriete dochter van het
stamhoofd al dan niet symbolisch aan de nieuwe ingewijde werd uitgehuwelijkt.
Ook de gift van land en voedsel aan Smith na afloop is als aanwijzing voor een
acceptatieritueel gezien. De reddingsmythe zou aldus door de leugens, fantasie
of verkeerde interpretatie van Smith in het leven kunnen zijn geroepen.
De historicus J.A. Leo Lemay heeft in 1992 radicaal afgerekend met dergelijke
verdachtmakingen in een boek met de veelzeggende titel Did Pocahontas Save
Captain John Smith. Volgens Lemay is het antwoord bevestigend. Niet alleen geeft
hij een uitvoerige tekstvergelijking die onduidelijkheden kan verklaren, hij
wijst ook op de vele getuigen die later het verhaal verteld hebben, waaronder
velen die Smith geen warm hart toedroegen. Het is op zijn minst aannemelijk dat
Pocahontas Smith uit een lastig parket heeft gehaald.
Het vierde grote wapenfeit van Pocahontas betreft eveneens een redding, zij het
minder heroïsch. Het gaat hierbij om de Waarschuwing die ze John Smith begin
1609 influisterde tijdens één van diens handelstochten naar Werowocomoco, dat
haar vader van plan was hem in een hinderlaag te lokken. Een paar dagen later
redde ze bovendien één van Smiths metgezellen door deze te verbergen en haar
vader de verkeerde kant op te sturen. Door dit eigenzinnige optreden kwam
Pocahontas in een positie die op verloochening van haar eigen afkomst begon te
lijken, en in elk geval blijk gaf van vergaande sympathie voor de kolonisten.
Na dit incident verbood Powhatan zijn loslippige dochter alle contacten met de
kolonisten. Bovendien raakte Smith in september 1609 verwond doordat een buidel
met buskruit tot ontbranding kwam. Aangezien hij de buidel in zijn schoot hield,
had de verwonding een in alle opzichten pijnlijk karakter. De avonturier keerde
daarop terug naar Engeland.
De verhoudingen tussen de kolonisten en Powhatan bereikten na het vertrek van
Smith een dramatisch dieptepunt. Door de voortdurende gevechten, de eigen
inefficiëntie en de resulterende hongersnood en ziekte dreigden de kolonisten
nagenoeg uit te sterven. Ten einde raad besloot de nieuwe gouverneur in 1613
Pocahontas te gijzelen om de immer vijandige Powhatan tot medewerking te
dwingen.
Tijdens haar gevangenschap gaf een predikant Pocahontas een spoedcursus Engelse
taal en cultuur. Als resultaat van deze beschavingsarbeid bekeerde Pocahontas
zich tot het Christendom, waarop ze onder haar nieuwe doopnaam Rebecca toetrad
tot de Church of England. Deze vermoedelijk weinig bevindelijke bekering naar
het geloof van haar vrijheidsberovers is het vijfde grote keerpunt in het leven
van Pocahontas. Juist deze doop kreeg later grote betekenis als symbool voor de
vermenging van de culturen van de oude en de nieuwe wereld.
Die verbinding zou spoedig ook een fysieke kant krijgen. Kort na haar doop
volgde het zesde sleutelmoment, het huwelijk van Pocahontas met de 28-jarige
weduwnaar John Rolfe. Deze kwam uit een respectabele Engelse familie,was pionier
in de tabakshandel en was waarschijnlijk de rijkste man van Virginia. Hij
schreef de gouverneur dat zijn hoofd volledig op hol gebracht was door deze
vrouw wier ‘education has bin rude, her manners barbarous, her generation
accursed'. Rolfe benadrukte echter dat hij geen toestemming vroeg voor dit
buitengewone huwelijk vanwege enige ‘desire of carnal affection', maar voor het
‘good of this plantation, for the honour of our countrie, for the glory of God'.
De verbintenis bleek daadwerkelijk gunstig voor Jamestown, aangezien Powhatan na
het huwelijk van zijn dochter inderdaad zijn strijd tegen de kolonisten opgaf,
waarna nu eindelijk een periode van relatieve welvaart aanbrak. Wat ook de
motieven voor deze multiculturele verbintenis waren, een jaar later, in 1615,
schonk Pocahontas het leven aan een zoon Thomas. Deze geboorte versterkte de
symbolische lading van het huwelijk nog meer. Hoewel wel eerder kinderen uit
gemengde verbintenissen waren voortgekomen, was deze Thomas Rolfe door de status
van beide ouders in veler ogen het eerste kind van een nieuwe beschaving.
Een jaar na de geboorte van Thomas scheepte de familie Rolfe in naar Engeland.
Dit Vertrek luidde de zevende episode in van Pocahontas' leven. Die fase begon
op hoog niveau: in Engeland werd ze als een prinses aan het hof voorgesteld en
door de beau monde ontvangen. Tijdens dit tournee vond een hoogst emotioneel
weerzien plaats met John Smith die ze acht jaar niet had gezien en dood waande.
Na zeven vermoeiende maanden wilde het gezin weer terugkeren naar Virginia. Maar
vlak voor vertrek werd Pocahontas plotseling ziek, vermoedelijk door een
combinatie van uitputting en longontsteking of tuberculose. Ze overleed op 21
maart 1617 en werd dezelfde dag begraven in een kerk in Gravesend. Een jaar
later overleed ook haar vader Powhatan, in 1622 stierf John Rolfe en in 1630
tenslotte ook John Smith. Thomas Rolfe, de enige zoon van Pocahontas, die in
Engeland was achtergebleven, overleefde echter, trad later in Virginia in het
huwelijk en had vele nazaten. Tot op de dag vandaag zijn er vele duizenden
Amerikanen die vol trots verwijzen naar hun afstamming van deze multiraciale
oervader.
Al met al een verhaal dat genoeg grondstof biedt voor legendes en verhalen,
waarbij steeds andere accenten zijn gelegd. Zo is Pocahontas afgebeeld als
reddende engel, als heilige, vruchtbare en voedende moeder, als gepassioneerde
sirene, als verleidster, maar ook als makelaar tussen culturen, als stammoeder
van het Amerikaanse volk, en als grondlegster voor de nieuwe Amerikaanse
identiteit. |
|
|
|
