(St.-Petersburg 18 mei 1868 – Jekaterinboerg 16 juli 1918), laatste tsaar van Rusland (1894–1917), uit het Huis Romanov en was de oudste zoon en opvolger van Alexander III.
Reeds kort na zijn troonsbestijging gaf hij te kennen dat hij de autocratie zou handhaven, Alexanders intieme raadgever Pobjedonostsev bleef in zijn ambt en in de Zemstvo-kringen gekoesterde verwachtingen bleken een illusie. Nicolaas, die een militaire opvoeding genoten had, ontbrak het echter aan voldoende intelligentie en vastberadenheid om met een dergelijke politiek kans op succes te hebben. Zijn regering werd dan ook gekenmerkt door een onwillig volgen van de moderniseringen die het regime zijns ondanks werden opgedrongen. Deze situatie verergerde nog in de latere jaren, toen de tsaar steeds meer onder invloed van zijn vrouw, Aleksandra Fjodorovna (Alice van Hessen), en via haar van de sinistere Raspoetin raakte. Zijn enige initiatief op buitenlands-politiek terrein (het Verdrag van Björkö) stuitte af op verzet van zijn ministers. De twee onder zijn bewind gevoerde oorlogen werden begonnen met een karakteristieke overschatting van de eigen positie. Beide leidden een revolutie in. Op de Russisch-Japanse Oorlog volgde in 1905 een revolutiegolf door heel het land, die leidde tot instelling van een doema en de proclamatie van het ‘Oktobermanifest’, waarin kiesrechtuitbreiding en een soort vetorecht voor de doema beloofd werden. Deze zou zich min of meer als forum ontpoppen voor de verschillende oppositionele groepen. Ook op sociaal-economisch gebied kwamen moderniseringen tot stand, speciaal in de boerenkwestie. Het slechte verloop van de Eerste Wereldoorlog was een belangrijke factor tot het uitbreken van de Februari-revolutie, die aan het tsarisme in Rusland definitief een einde maakte. Op 2 maart 1917 zag Nicolaas zich genoopt af te treden, nadat de door hem op 27 febr. ontbonden doema geweigerd had uiteen te gaan en ertoe was overgegaan uit eigen midden een voorlopige regering te constitueren (onder leiding van vorst Lvov). Met zijn gezin werd Nicolaas geïnterneerd, eerst in Tsarskoje Selo, later in Siberië en ten slotte in Jekaterinboerg. Daar werden allen gefusilleerd op bevel van de lokale sovjetleiding, die vreesde dat zij door de witte legers bevrijd zouden worden. Uit de overgeleverde dagboekaantekeningen van Nicolaas blijkt zijn onvermogen de draagwijdte van de verschillende ontwikkelingen rond hem te bevatten.