Scriabin, Alexander

(Moskou 1872 - Moskou 1915)

Russisch componist en pianist. Scriabins muzikale opvoeding begon op jonge leeftijd; zijn eerste composities dateren al van 1884. Van 1888 tot 1892 studeerde hij aan het conservatorium van Moskou piano en compositie, met Sergej Tanejev en Anton Arenski als zijn voornaamste leraren. Van 1892 tot 1910 verbleef hij veel in West-Europa, waar hij als pianist voornamelijk eigen werken ten gehore bracht; zijn concerttournees voerden hem tot in Amerika. Daarnaast was hij van 1898 tot 1903 tevens pianoleraar aan het Moskous conservatorium. In 1910 keerde hij voorgoed naar Moskou terug.

Vooral gedurende zijn verblijf in het buitenland werd Scriabin beïnvloed door theosofie en mysticisme, wat zich weerspiegelt in zijn composities en zijn hele houding tegenover de kunst. Hij geloofde dat het mogelijk is op klanken en kleuren te reageren met een directe emotionele reactie zonder tussenkomst van niet-muzikale elementen. Vandaar dat zijn oeuvre uit absolute muziek bestaat en bijvoorbeeld geen liederen bevat. (Het is overigens opvallend dat ook kamermuziek ontbreekt.) Ook waar zijn symfonische gedichten en pianowerken titels hebben gekregen, zijn deze zeer vaag en gaan ze niet terug op een literair programma. Scriabins muziek is qua opzet 19e-eeuws, maar de techniek kan eerder als 20e-eeuws bestempeld worden en valt onder het expressionisme.

In zijn werk zijn drie perioden te onderscheiden: 1. invloed van Chopin, in het bijzonder de voorkeur voor kleine vormen als preludes, mazurka's, etudes e.d.; 2. invloed van Liszt en Wagner, interesse voor Richard Strauss, Ravel en Debussy, met de eerste belangrijke orkestwerken; 3. uitkristalliseren van een eigen stijl. Het individuele karakter van zijn stijl ligt in het vermijden van elke vorm van patronen. Hij liet de harmonische cadens los, waarmee de diatonische harmonie verlaten werd, schreef geen voortekens meer aan de sleutel om grotere vrijheid in toonaarden te bereiken en creëerde nieuwe harmonische combinaties, chromatische akkoorden en ongebruikelijke toonladders, daarbij vaak van kwarten in plaats van tertsen uitgaand. De grens tussen consonant en dissonant vervaagde. Tot deze ontwikkeling kwam hij het verst in zijn orkestwerken, waarvan de belangrijkste zijn: drie symfonieën uit 1900, 1901 en 1905 (Le divin poème) en de symfonische gedichten Le poème de l'extase (1908) en Prometheus of Le poème du feu (1911). Dit laatste werk kan als het meest representatieve van Scriabins werken worden beschouwd. De eigen harmoniek is hier geheel volgroeid. Het is gebaseerd op een zestonig `mystiek akkoord' c-fis-bes-a-e-d, waaruit alle akkoorden en motieven afgeleid zijn. De bezetting omvat, naast groot symfonieorkest, piano, orgel en koor, ook een `clavier à lumières', waarmee een synthese tussen klank en kleur bereikt moest worden. Van zijn werken zijn verder nog te noemen: Rêverie voor orkest (1899), het pianoconcert in fis (1898) en vele stukken voor piano solo, waaronder tien sonates. Directe invloed van Scriabin op andere componisten is van korte duur geweest (Prokofjev, Stravinsky, Mjaskovski), maar zijn benadering van de muziek heeft in Rusland nog lang doorgewerkt.