Vivaldi, Antonio (Lucio)

(Venetië 1678 - Wenen 1741)

Italiaans componist en violist. Vivaldi kreeg vioolles van zijn vader, die violist was aan de San Marco in Venetië, en waarschijnlijk orgel- en theorieonderricht van Giovanni Legrenzi. In 1703 werd hij tot priester gewijd. Om gezondheidsredenen bleef hij maar een jaar in functie, maar behield wel de status. Van 1703 tot 1740 was hij verbonden aan het conservatorium van een kostschool voor weesmeisjes, eerst als vioolleraar, later ook als componist. Vaak onderbrak hij zijn werk te Venetië voor reizen in en buiten Italië, en als componist en vioolvirtuoos kreeg hij tijdens zijn leven grote bekendheid.

Zijn betekenis als componist ligt vooral in zijn instrumentale composities. Het is evenwel moeilijk een sluitend overzicht te geven van zijn ontwikkeling, omdat maar weinig werken zijn gedateerd. Er zijn ca. 75 sonates van hem bekend, zowel triosonates als werken voor één strijkinstrument en basso continuo. Het grootste deel van zijn oeuvre wordt ingenomen door de concerti, ca. 450 stuks, soloconcerti en concerti grossi, die een grote variatie laten zien in opbouw en bezetting. Meer dan 200 zijn geschreven voor viool en strijkorkest. Daarbuiten vindt men concerti voor vrijwel elk in die tijd gebruikelijk instrument, als solo of in combinaties. Zijn experimenteren met de samenklank en met de vorm spreekt uit de titel van sommige bundels, zoals l'Estro armonico (De muzikale proef; 1711) en La stravaganza (De buitenissigheid; ca. 1714).

Vivaldi zet de ontwikkeling van het concerto in de barok voort, die begonnen was bij Corelli en verder loopt via Torelli en Albinoni. Hij behandelt met zwier en vindingrijkheid een stereotiepe grondvorm: de beide hoekdelen hebben een snel tempo en zijn gebouwd op orkestrale ritornellen (soort refrein). Deze treden vier tot zes keer op in verschillende toonsoorten en worden verbonden door modulerende solopassages. Het middendeel is een cantilene (zangerig stuk) voor het solo-instrument met begeleiding. Kenmerkend voor Vivaldi zijn de grote virtuositeit en de vervlechting van ritornel- en solomotieven. Het bekendst zijn geworden Le quattro stagioni (De vier jaargetijden), vier programmatische vioolconcerten uit Il cimento dell'armonia e dell'inventione (1725). Opmerkelijk is Vivaldi's invloed op Bach, die enkele concerti van hem bewerkte. Zo is bijvoorbeeld het concert voor vier klavecimbels van Bach een bewerking van Vivaldi's concert voor vier violen.

Hoewel Vivaldi vooral bekend was als componist van instrumentale werken, was hij ook op het terrein van de opera (als componist en impresario) actief. Hij schreef een aantal opera's, onder meer op libretti van Zeno, Metastasio en Goldoni. Zijn vocale oeuvre omvat ca. 60 wereldlijke cantates, verder nog kerkmuziek en het oratorium Juditha triumphans (1716).