Varèse, Edgard (Victor Achille Charles)

(Parijs 1883 - New York 1965)

Frans-Amerikaans componist. Varèse studeerde eerst wis- en natuurkunde alvorens zich in 1904 definitief aan de muziek te wijden. Aan de Schola Cantorum volgde hij de klassen van Albert Roussel en Vincent d'Indy, aan het conservatorium die van Charles-Marie Widor. In 1907 reisde hij naar Berlijn voor lessen bij Ferruccio Busoni. Daar ontmoette hij o.a. Hugo von Hofmannsthal, wiens drama Ödipus und die Sphinx hij toonzette (het werk is verloren gegaan). Ook Richard Strauss toonde interesse en stuurde hem leerlingen. Door de Eerste Wereldoorlog werd Varèse gedwongen Berlijn te verlaten en in 1915 vestigde hij zich in de Verenigde Staten, waar hij later het Amerikaans staatsburgerschap verkreeg. Hij werkte voor de film en maakte orkestraties voor Broadway-producties. In 1919 richtte hij, speciaal voor uitvoeringen van eigentijdse muziek, het New Symphony Orchestra op (hij dirigeerde o.m. Satie, Debussy, Ravel, Roussel, Honegger, Milhaud), in 1921 de International Composers' Guild en in 1928 was hij medeoprichter van de Pan-American Association of Composers.

Al in de eerste decennia van de 20e eeuw hield Varèse zich bezig met het verwekken van klanken door middel van elektronische instrumenten. Het zou echter nog enige tijd duren voor de elektronische studio's zijn idealen werkelijk gestalte konden geven. Dit leidde uiteindelijk tot Déserts (1954), het eerste werk waar instrumentale muziek met geluidsbanden gecombineerd werd. Uit dezelfde periode stamt het in 1958 in samenwerking met Xenakis gecomponeerde Poème électronique. Deze werken ontstonden na een periode waarin Varèse uit de belangstelling was geraakt en pas weer invloed was gaan krijgen door medewerking in 1950 aan de zomercursussen voor hedendaagse muziek te Darmstadt. Men begon het belang in te zien van zijn werken die in de jaren twintig en het begin van de jaren dertig ontstaan waren. Amériques voor orkest, uit 1922, staat aan het begin van een serie werken (Hyperprism , 1923, Octandre , 1924, Intégrales , 1925, Arcana , 1927, Ionisation , 1931, Ecuatorial , 1934) waarin Varèse met alle muzikale stromingen brak. Allerlei soorten geluiden - ook bijvoorbeeld uit de industrie - werden geïntroduceerd als muzikaal bestanddeel; tonaliteit met haar richtinggevende wetten werd verworpen, de hele ontwikkelingsgedachte werd opgegeven, momenten van geluid, bezwerende erupties, signaalmotieven werden naast en boven elkaar gesteld om klankkleurtransformaties (later ten volle uitgewerkt met elektronische middelen) te bereiken. De emancipatie van het geruis herinnert aan het bruïtisme in Italië, maar Varèse zag zichzelf niet als exponent van die stroming. Hij pleitte voor de `vrijmaking van de klank', zonder associaties aan instrumenten of klassieke ontwikkelingsvormen.