header componisten


 maak van deze website uw startpagina !

WorldwideBase
Alle wwbase pagina's

 

 Ludwig
van Beethoven

 

 
   
Klik op de radio
voor een fragment




 

 

 

 

 

 

 

 

Beethoven, Ludwig van

(Bonn 1770 - Wenen 1827)

Duits componist. Het oeuvre en de levensloop van Ludwig van Beethoven vormen een keerpunt in de ontwikkeling van de muziek. Uitgaande van de vormenwereld der beide andere Weense klassieken, Haydn en Mozart, wist Beethoven deze tot voertuig te maken van een nieuwe, individuele expressiviteit. Meer nog dan bijvoorbeeld zijn behandeling van de sonatevorm en de variatietechniek, heeft zijn ontwikkeling van `musicus' tot `toondichter' grote invloed gehad op de gehele Romantiek en ten slotte geleid tot een legendevorming die Beethoven, de in de eenzaamheid van zijn doofheid met zijn scheppingen worstelende `titaan', tot een godheid heeft willen verheffen.

Leven

Ludwig van Beethoven begon zijn carrière als hofmusicus: evenals zijn uit Mechelen afkomstige grootvader Ludwig en zijn vader Johann was hij in dienst van het keurvorstelijk hof te Bonn. Zijn onevenwichtige, lichtzinnige vader had aanvankelijk getracht hem op te leiden tot een pianistisch wonderkind, naar het voorbeeld van Mozart. Beethovens artistieke ontwikkeling voltrok zich echter geheel anders. Als kind reeds trots, maar ook schuw en zwaarmoedig van aard, trok hij zich graag in eenzaamheid terug; hij zocht in natuurindrukken troost voor het zelf gevoelde gemis aan ontwikkeling, veroorzaakt door een te vroeg afgebroken schoolopleiding en ongeschikte muziekleraren. Reeds in 1778 was hij met veel succes in Keulen opgetreden, maar een concertreis naar Holland in 1781 werd een teleurstelling. Al vroeg moest hij beginnen met het geven van pianolessen om bij te dragen in het onderhoud van zijn broers Karl en Johann, voor wie hij zich altijd verantwoordelijk heeft gevoeld.

In de hofkapelmeester Christian Gottlob Neefe (1748-1798) vond Beethoven ten slotte een leermeester die hem niet alleen een afgeronde muzikale opleiding kon geven, maar hem ook liet kennismaken met literatuur en filosofie. Als pianoleraar van de kunstzinnige, ontwikkelde familie Von Breuning maakte hij bovendien kennis met een geheel ander milieu. Hier ontmoette hij de invloedrijke Weense graaf Waldstein, die waarschijnlijk een rol heeft gespeeld bij Beethovens aanstelling als hofmusicus (1784). Intussen waren zijn eerste composities ontstaan, die voldoende beloften inhielden om in 1787 een studiereis naar Mozart in Wenen te rechtvaardigen. Reeds na twee weken riep de dood van zijn moeder hem terug, maar in 1792 reisde hij opnieuw naar Wenen, nu om les te nemen bij Haydn (Mozart was intussen overleden), die echter niet voldoende aandacht aan deze leerling zou hebben besteed. Beethoven wendde zich tot Johann Georg Albrechtsberger (1736-1809) voor contrapuntlessen en tot Antonio Salieri (1750-1825) voor onderricht in de Italiaanse vocale stijl. Intussen was Bonn onder Frans bewind gekomen en de hofkapel opgeheven, zodat een terugkeer onmogelijk werd.

Aanbevelingen van graaf Waldstein openden voor Beethoven de deuren van de paleizen der Weense aristocratie, waar een belangrijk deel van het muziekleven zich afspeelde. Hier trad Beethoven op als vertolker van zijn eigen pianocomposities; zijn eerste roem gold echter voornamelijk zijn improvisaties. Tijdens de vrijdagmorgenconcerten bij vorst Lichnowsky gaf het Schuppanzigh-kwartet de eerste uitvoeringen van zijn kamermuziek; het hoforkest van vorst Lobkowitz hield o.a. zijn derde en vierde symfonie ten doop.

In 1795 trad hij er voor het eerst in het openbaar op, als solist in zijn tweede pianoconcert. Vanaf 1800 gaf hij regelmatig `Akademien', concerten met eigen werk, die ten slotte ook de pers gunstig stemden. Een bespreking van zijn vijfde symfonie door E.T.A. Hoffmann (1810) vormde in dit opzicht een hoogtepunt. Weldra kon Beethoven hoge eisen stellen aan zijn uitgevers. Met uitzondering van zijn jeugdwerken en een groot aantal gelegenheidswerken, vooral canons (die Beethoven van een luchthartiger kant doen kennen), is vrijwel zijn gehele oeuvre tijdens zijn leven in druk verschenen. Als leraar beperkte hij zich tot het geven van pianolessen, o.a. aan Carl Czerny en Ferdinand Ries (1784-1838).

Afgezien van enkele concertreizen, zou Beethoven Wenen en zijn onmiddellijke omgeving niet meer verlaten. Hij woonde er op talloze vrijgezellenkamers, waaruit hij telkens weer verdreven werd door huishoudelijke problemen, of bij een van zijn aristocratische weldoeners. Dezen raakten regelmatig in conflict met de zich zeer onafhankelijk opstellende componist, wiens revolutionaire denkbeelden en vrijgevochten gedrag hem meestal werden vergeven als uitingen van zijn grillig genie. Ook een geestverwante kunstenares als Bettina Brentano, die Beethoven in contact bracht met Goethe, heeft in haar geschriften het uitzonderlijke van dit kunstenaarschap benadrukt en hierdoor ongewild een begin gemaakt met de legendevorming rond Beethoven: de titaan, de bezetene, de gedrevene. Toen Beethoven in 1808 een vererende uitnodiging kreeg van het hof van Jérôme Bonaparte te Kassel, stelden de vorsten Kinsky en Lobkowitz en aartshertog Rudolf van Habsburg (gedurende enige tijd zijn leerling) hem een hoog jaargeld in het vooruitzicht om hem voor Wenen te behouden.

Tijdens het Wener Congres brachten verschillende concerten, maar vooral de première van Wellingtons Sieg (1813), een gelegenheidswerk, Beethoven op het toppunt van zijn roem; hij was echter nauwelijks meer in staat de repetities te leiden. In Bonn hadden zich reeds de eerste verschijnselen geopenbaard van de doofheid die hem steeds meer van zijn omgeving zou vervreemden, zoals hij aangrijpend schilderde in het Heiligenstädter Testament , dat hij in 1802 te Heiligenstadt schreef. In 1808 was hij voor het laatst opgetreden, als solist in zijn vierde pianoconcert. Tien jaar later was een gesprek met hem alleen nog schriftelijk mogelijk. Een derde deel van zijn ruim vierhonderd `Konversationsbücher' is bewaard gebleven.

De laatste tien jaar van zijn leven waren ongetwijfeld de zwaarste. Rossini vierde in Wenen triomfen en Beethoven raakte enigszins op de achtergrond. Ook hadden veel van zijn vrienden Wenen verlaten. Ondanks zijn talloze min of meer amoureuze relaties, is hij nooit getrouwd geweest; de identiteit van zijn door enkele ongedateerde brieven beroemd geworden `unsterbliche Geliebte' is nooit vastgesteld. Beethovens slechte verstandhouding met zijn broers culmineerde in talloze verwikkelingen rond zijn neef Karl, wiens voogd hij in 1815 was geworden. In 1826 betekende een zelfmoordpoging van zijn té streng opgevoede pupil een ernstige schok voor Beethoven, die toen reeds leed aan de leverkwaal waaraan hij het jaar daarop bezweek. Zijn begrafenis en de openbare verkoping van zijn bezittingen trokken grote belangstelling. Zijn vriend Wegeler en zijn leerling Ries publiceerden in 1838 een eerste biografie; zij werden twee jaar later nagevolgd door Anton Schindler, die sinds 1822 als Beethovens factotum was opgetreden. Een biografisch standaardwerk is `Ludwig van Beethovens Leben' door A.W. Thayer.

Werken

Bij zijn afscheid van Bonn kreeg Beethoven van graaf Waldstein de spreuk mee: `Door onafgebroken vlijt zult ge Mozarts erfenis uit Haydns handen ontvangen.' Deze woorden brachten niet alleen de drie componisten bijeen die in de muziekgeschiedenis worden aangeduid als de Weense klassieken; ze waren waarschijnlijk ook bedoeld als vermaning aan de jonge musicus, die al vroeg geneigd was eigen, romantische wegen in te slaan. Beethovens in Bonn geschreven jeugdwerken, o.a. de drie zgn. Kurfürstensonaten , drie pianokwartetten, Musik zu einem Ritterballett , fragmenten van een pianoconcert en twee Kaisercantaten , tonen duidelijk de invloed van het aan het hof uitgevoerde repertoire (o.a. Mannheimer School) en het onderwijs van Neefe. De drie pianotrio's uit 1795, het eerste werk dat Beethoven een opusnummer waardig achtte, luidden een eerste Weense periode in, gedurende welke Beethoven de van Mozart en Haydn overgenomen vormen, met name de sonatevorm, steeds verder uitbouwde. Tot deze periode rekent men gewoonlijk de pianosonates t/m op. 13, de Sonate pathétique , de zes strijkkwartetten op. 18, het septet op. 20, de eerste twee symfonieën en de eerste drie pianoconcerten.

Met de derde symfonie (1803, aanvankelijk Bonaparte , later Eroica getiteld) begon een volgende periode. De sonatevorm bleef gehandhaafd; Beethoven gebruikte haar niet alleen in zijn kamermuziek, symfonieën en concerten, maar ook in zijn ouvertures en zelfs in zijn liederen. Tegenover de vaak uit zeer elementaire melodische of ritmische gegevens opgebouwde thema's der expositie stelde hij een uitgebreide, dramatisch-expressief geladen doorwerking. Ook week hij in zijn meerdelige werken vaak af van de traditionele opeenvolging en het gebruikelijke aantal der delen. Het menuet werd meestal vervangen door een scherzo. Soms ontbrak het langzame deel, dat bij Beethoven gekenmerkt wordt door een simpele, innige melodiek, terwijl vrije vormen als instrumentaal recitatief en fantasie hun intrede deden. Ook de variatievorm, bij Beethoven niet langer gebaseerd op versieringstechniek, doch verder ontwikkeld tot karakter- of vrije variatie, werd gebruikt als onderdeel van een meerdelig werk; het variatieprincipe is trouwens kenmerkend voor Beethovens componeertrant.

In zijn latere werken treedt het contrapuntische element weer sterker op de voorgrond, zij het in een nieuwe vorm, als uiterste consequentie van het zgn. obligate accompagnement, waarin de begeleidende stemmen, hoewel harmonisch gebonden, een grote zelfstandigheid verkrijgen. Deze tweede periode in Beethovens oeuvre omvat o.a. de pianosonates op. 14 t/m 90 (waaronder de Mondscheinsonate op. 27, de Waldsteinsonate op. 53 en de Sonata appassionata op. 57), de derde t/m achtste symfonie (waarvan de zesde, op. 68, de Pastorale wordt genoemd), het vierde en vijfde ( Keizerconcert ) pianoconcert, het vioolconcert, de kwartetten op. 59, 74 en 95 en de opera Fidelio , qua onderwerp en muzikale vormgeving duidelijk beïnvloed door de Franse revolutie-opera, door Beethoven twee keer omgewerkt en voorzien van vier verschillende ouvertures, waaronder de ouvertures Leonore I, II en III.

De Missa solemnis , de negende symfonie, de pianosonates op. 101 t/m 111, de Diabellivariaties en de strijkkwartetten op. 127, 130, 131, 132, 133 (Grosse Fuge) en 135 vertegenwoordigen een derde periode (na 1817), waarin Beethoven alle traditionele grenzen overschreed. De negende symfonie heeft een koorfinale op tekst van Schillers ode An die Freude ; de mis, in eerste opzet bedoeld voor liturgisch gebruik, groeide uit tot een persoonlijke bede om `innere und äussere Frieden'.

In zijn laatste werken, met hun sterk polyfone inslag, hun schijnbaar volstrekt vrije vorm en de ongewone eisen die zij aan de uitvoerenden stellen, trok Beethoven de uiterste consequenties van de tendens die zijn hele oeuvre bepaalde. De band tussen zijn muziek en de eisen van de concertpraktijk werd steeds losser, de vorm werd steeds meer dienstbaar gemaakt aan de inhoud, en deze inhoud kreeg het karakter van een persoonlijke bekentenis. Hierdoor is Beethoven, die zichzelf het liefst `toondichter' noemde, de verbindende schakel geworden tussen het Weense classicisme en de Romantiek.

Naast de reeds genoemde werken van Beethoven, dienen nog vermeld te worden: 10 vioolsonates, 5 cellosonates, een groot aantal kleinere pianowerken (o.a. 25 bagatellen), kamermuziek in verschillende bezettingen, waarvan vele met blaasinstrumenten, het tripelconcert voor viool, cello, piano en orkest, het ballet Die Geschöpfe des Prometheus , toneelmuziek bij o.a. Goethes Egmont , de ouverture Coriolan e.a., talloze liederen, waaronder de cyclus An die ferne Geliebte , ruim 200 volksliedbewerkingen en liederen op teksten van Metastasio, diverse concertaria's, een mis in C, het oratorium Christus am Ölberge , enkele gelegenheidswerken en bewerkingen. Een eerste complete uitgave verscheen in 1862-1865 bij Breitkopf & Härtel. In Bonn is Beethovens geboortehuis als museum ingericht en bevindt zich ook het Beethoven-archief, met o.a. de uiterst belangrijke schetsboeken.
 

 
   

Nieuwe pagina 1



uw eigen startpagina

© copyright WorldwideBase 2005-2009