Ondersteunen van
woorden
Ben je wel eens op vakantie geweest naar Italië en heb je toen gekeken hoe
de mensen daar
 met elkaar praten? Het zal je dan zijn opgevallen dat
Italianen hun woorden ondersteunen met uitgebreide en soms ook heftige
gebaren. Van afstand kun je al een aardige indruk krijgen van hun emoties
door de manier waarop zij gesticuleren. Wij gebruiken onze gebaren wat
gematigder maar ook voor ons zijn gebaren belangrijke hulpmiddelen in de
communicatie. Met gebaren kunnen we onze woorden accentueren en in sommige
gevallen is het zelfs makkelijker om je uit te drukken met behulp van
gebaren dan slechts met woorden. Probeer bijvoorbeeld maar eens aan een kind
uit te leggen hoe hij een veter moet strikken, zonder dit met je handen uit
te beelden. Ook als we ons moeilijk verstaanbaar kunnen maken vanwege
afstand of lawaai blijken gebaren erg nuttig. Als je drankjes bestelt in een
drukke bar of discotheek werkt het vaak beter om naar tap te wijzen en een
aantal vingers op te steken, dan dat je je bestelling alleen uitspreekt. Een
gebaar komt in zulke gevallen ook duidelijker over dan woorden. Roep maar
eens een keer: "twee bier!" en steek daarbij drie vingers op. Ik ben
benieuwd hoeveel bier je dan krijgt!
Met heel je lichaam
Gebaren kun je in principe met je hele lichaam maken. Je kunt bijvoorbeeld
je schouders ophalen als je iets niet begrijpt of je hoofd schudden als je
het ergens niet mee eens bent. Ook met je gezicht kun je gebaren maken, denk
maar aan een knipoog of aan het uitsteken van je tong. Meestal denken we bij
gebaren echter het eerst aan de tekens die we anderen geven met onze
vingers, handen en armen. Psychologen waaronder Paul Ekman, Wallace Friesen
en Michael Argyle hebben zich verdiept in de vele gebaren die mensen op
verschillende momenten maken. Sommige gebaren lijken spontaan uit het niets
te ontstaan wanneer we spreken en hebben ook alleen betekenis in combinatie
met woorden. Andere gebaren zijn aangeleerd en worden alleen verstaan binnen
bepaalde groepen die bekend zijn met de afgesproken betekenis.
Ondersteunende en regulerende gebaren
In gesprek met de ander kunnen we onze armen fixeren door ze over elkaar te
kruisen of in onze zakken te steken. Het gesprek zal echter een stuk
levendiger worden als we tijdens het spreken onze woorden met gebaren
ondersteunen. Met onze handen kunnen we bepaalde woorden uit een zin
accentueren. Door een hand uit te steken kunnen we aangeven dat we nog niet
zijn uitgesproken en door je hand te draaien kunnen we de ander uitnodigen
te reageren. De handbewegingen zorgen zo als het ware voor de punten en
komma's in de gesproken zin. Het is bijzonder om te zien hoe gebaren meegaan
met de intonatie. Gaat de stem omhoog, dan maken vaak ook de schouders en de
handen een opgaande beweging. Met gebaren kun je op deze manier emoties
verduidelijken en de aandacht vasthouden. Extraverte persoonlijkheden,
mensen die zich makkelijk naar buiten richten, maken over het algemeen veel
ondersteunende gebaren als ze spreken. Het gebaren zelf vergroot ook de
zelfverzekerdheid. Iemand die spreekt in het openbaar kan zich makkelijker
uiten als hij zijn woorden met zijn handen ondersteunt dan bijvoorbeeld
wanneer hij zijn handen ineen strengelt of op andere wijze fixeert. Mensen
die liegen zijn geneigd om minder gebaren te maken omdat hun handen hun
onoprechtheid eerder verklappen dan hun woorden.
Illustrerende gebaren
Illustrerende gebaren worden veel gebruikt om uitspraken over grootte,
hoeveelheid of afstand te ondersteunen. Visserslatijn drukt zich dus vaak
uit in lichaamstaal. De armen gaan wijd uiteen als een visser wil aanduiden
hoe groot zijn vangst was. Een verkoper kan door het maken van een
trekbeweging met twee vuisten in de lucht een indruk geven van de
materiaalsterkte van zijn product. Een zwaaibeweging met een arm naar voren
kan aanduiden dat iets ver weg is. Zo'n zelfde gebaar naar achteren betekent
misschien dat iets lang geleden is. Dit soort illustratoren worden ook
gebruikt zonder dat er een maataanduiding bij uitgesproken wordt. Als de
timmerman zegt dat hij even spijkers gaat kopen, kun je misschien aan de
afstand tussen zijn duim en wijsvinger zien welke maat spijkers hij daarbij
in gedachten heeft.
Open of gesloten gebaren
Gebaren met opgerichte open handpalmen duiden in het algemeen op
eerlijkheid, onschuld, openheid of gastvrijheid. Je kunt dit soort gebaren
dus niet vaak genoeg maken! Stel je maar eens voor dat je iemand vraagt om
plaats te nemen met de woorden: "ga zitten!". Het maakt daarbij groot
verschil of je deze woorden begeleidt met een handgebaar met de handpalm
omhoog of juist met de handpalm omlaag. In het eerste geval kan de boodschap
als een uitnodiging worden opgevat en in het tweede geval als een opdracht.
Zou hetzelfde met een uitgestoken wijsvinger worden gezegd dan zal de
ontvanger het als een bevel verstaan. Een prachtig staaltje appelerende
lichaamstaal! Een automobilist die zojuist een verkeersongeval heeft
veroorzaakt, haalt bij zijn verontschuldiging vaak spontaan zijn schouders
op ("ik wist het niet") en steekt daarbij zijn beide handen vooruit ("ik ben
eerlijk"). Als hij van mening is dat de ander de schuldige is, zal hij
daarentegen dit soort gebaren niet maken. Hij bedient zich dan van gesloten
gebaren: een vuist of een kort teken met de handpalm naar beneden om aan te
duiden dat de ander fout was. Als politici gebruik maken van gebaren tijdens
hun betoog is het ook interessant om te zien of deze gebaren getuigen van
openheid.
Etaleren en emotiegebaren
Emoties zijn het eerst te herkennen aan de stem en de gezichtsuitdrukking.
Gebaren kunnen deze uitingen van emotie accentueren. Emotiegebaren zijn het
duidelijkst bij boosheid. Iedereen herkent de betekenis van een gebalde
vuist. Sprekers maken soms hakbewegingen met hun handen of maken prikkende
bewegingen met hun vinger in de richting van hun gehoor om hun boosheid te
laten blijken. Verdriet en moedeloosheid kun je laten blijken door je hoofd
in je handen te laten zakken. Bij afschuw hoort de opgetrokken neus en
uitgestoken tong maar ook de afwerend naar voren uitgestoken handen. Bij
angst kunnen de handen ook een afwerend gebaar maken, maar dan veel dichter
bij het lichaam. Bij vreugde gaan de handen omhoog en bij verrassing worden
de armen wijd uitgespreid of evenals bij schrik voor de mond geslagen. Als
sterke emoties worden uitgedrukt met behulp van gebaren, spreken we ook wel
van etaleren.
Beeldende gebaren
Er zijn mensen die de kunst verstaan om wat ze vertellen zeer beeldend met
gebaren te ondersteunen. Als ze spreken over bijvoorbeeld een vaas, beelden
ze met hun handen de vorm van de vaas uit. Behalve voor het verduidelijken
aan anderen, waar ze over spreken, helpen deze gebaren hen ook bij hun eigen
beeldvorming. Deze mensen zijn in het algemeen visueel ingesteld. Ze beelden
uit wat ze op een bepaald moment voor zich zien. Als je zelf iets wilt
vertellen aan deze mensen ervaren zij het ook als zeer verhelderend als je
veel gebaren maakt of laat zien waar je over spreekt.
Indicerende gebaren
Als iemand de weg vraagt, is het lastig om dat uit te leggen met je handen
over elkaar. Terwijl je de weg vertelt ondersteunen je wijzende handen de
woorden links en rechts. Het woord rotonde wordt begeleid door een cirkel
met je vingers. Een naar voren kantelende hand geeft aan dat de ander
"alsmaar rechtdoor" moet. Gelukkig maakt bijna iedereen gebruik van dit
soort gebaren zodat we zelfs in het buitenland redelijk de weg kunnen
vragen. Als we iets willen aanduiden kunnen we op verschillende manieren
wijzen.
Aanpassende gebaren
Aanpassende gebaren zijn plaatsvervangende handelingen en andere gebaren die
emotionele reacties onthullen. Plaatsvervangende handelingen zijn de
schijnbaar doelloze bewegingen die mensen maken wanneer ze gespannen zijn en
met hun handen geen raad weten. Een veelvoorkomende vorm is het aanraken van
zichzelf: poetsen, wrijven, knijpen en peuteren. Ook allerlei voorwerpen
kunnen behulpzaam zijn zoals een pen met een leuk knopje of een ring die je
rond kunt draaien. Sommige mensen houden krampachtig hun eigen handen vast
om de spontane onderzoekingstocht van hun vingers af te remmen, maar hebben
moeite om hun wiebelende benen onder controle te houden. Ook handelingen als
roken en dwangmatig eten horen tot de plaatsvervangende handelingen. Het
moeilijkste van stoppen met roken is voor veel mensen het feit dat ze niet
meer weten wat ze met hun handen moeten doen. Sommige mensen hebben het idee
dat de toename van dit soort gebaren, waaronder zelfmanipulatie (jezelf
aanraken) een indicatie is dat anderen niet de waarheid spreken. De
psycholoog Paul Ekman beschrijft in zijn boek De leugen ontmaskerd echter
dat zelfmanipulatie onverminderd voorkomt bij mensen, zowel wanneer ze
liegen als wanneer ze de waarheid spreken.
Gewoontegebaren en rituelen
Onder gewoontegebaren en rituelen vallen alle gebaren die we in
verschillende situaties volgens vaste patronen maken. Voorbeelden daarvan
zijn gebaren bij groeten, zoals zwaaien of handen schudden en gebaren die
worden gemaakt in religieuze context zoals het vouwen van de handen bij
gebed of juist het ten hemel richten van de handen. Ook het handjeklappen op
de paardenmarkt is een gebruik dat steeds opnieuw volgens vaste patronen
plaatsvindt.
Analoge of digitale gebaren
Soms geven gebaren analoge informatie. Dit wil zeggen dat we de betekenis
kunnen afleiden aan het gebaar zelf. We kunnen dit zien, doordat het gebaar
verwijst naar iets in de omringende wereld of doordat er specifiek iets mee
wordt uitgebeeld. Een voorbeeld is het gebaar voor drinken, waarbij iemand
een denkbeeldig glas naar zijn mond brengt. Zo'n gebaar wordt door iedereen
begrepen, zonder dat je hoeft af te spreken wat de betekenis is. Bepaalde
handelingen kunnen ook deze functie hebben. Een voorbeeld daarvan is het
kijken op je horloge. Als iemand op zijn horloge kijkt, is dat soms niet om
te zien hoe laat het is, maar om er een teken mee te geven, dat hij het
gesprek wenst te beëindigen. Het is aardig om dit zelf eens uit te testen:
als een ander tijdens een gesprek op zijn horloge kijkt, vraag je hem: "Hoe
laat is het?". Je zult dan misschien meemaken dat hij nog een keer op zijn
horloge kijkt voordat hij antwoord geeft. Hij keek in dat geval niet op zijn
horloge om te zien hoe laat het was. Jouw vraag naar de tijd zal door hem
overigens totaal niet als confronterend worden ervaren. De ander beseft
namelijk niet dat hij al eerder op zijn horloge gekeken had. Dit soort
signalen geven we meestal volkomen onbewust. Als we bewust gebruik maken van
analoge taal, meestal om iets uit te duiden, spreken we ook wel van een
illustratie.
Behalve analoge (beeldende) gebaren bestaan er ook digitale gebaren. Er
bestaat dan geen aanwijsbaar verband tussen het gebaar en de betekenis
daarvan. De betekenis moet hierbij worden afgesproken, net als bij woorden,
getallen en verkeersborden. Afgesproken gebaren worden alleen verstaan
binnen de bepaalde cultuur waarin de betekenis vastgesteld is. In een andere
cultuur betekent hetzelfde teken soms iets heel anders. Dit kan soms leiden
tot onbegrip en vervelende confrontaties.
Symbolen of embleemgebaren
Symbolen zijn gebaren die woorden vervangen. In sommige beroepen wordt
gebruik gemaakt van dit soort gebaren, vaak wanneer de situatie het minder
praktisch maakt om woorden te gebruiken. Dit kan zijn omdat er veel lawaai
is, er stilte moet zijn of er een bepaalde afstand overbrugd moet worden. In
radiostudio's uiten de medewerkers zich naar elkaar middels gebaren tijdens
de zendtijd. Ook op de beurs, waar het elkaar overschreeuwen met stemgeluid
geen zinvolle communicatie zou zijn wordt gebruik gemaakt van afgesproken
gebaren. In het verkeer maakt de politie ook gebruik van afgesproken
gebaren. Vriendelijk vragen of iemand wil stoppen, zou niet zo praktisch
zijn. Behalve in beroepen wordt er in het dagelijks leven ook gebruik
gemaakt van gebaren die je geleerd moet hebben om de betekenis te kennen.
Elke cultuur heeft zo zijn eigen embleemgebaren. Soms is het lastig als
blijkt dat een gebaar in een ander cultuur een afwijkende betekenis heeft.
Churchill
introduceerde aan het eind van de tweede wereldoorlog het gebaar met twee
vingers omhoog "V" als teken voor Victory (=overwinning). Later werd dit
teken meer ingeburgerd als teken van vrede. In ieder geval was niet iedereen
even gelukkig met dit gebaar. De Engelsen herkenden dit gebaar, overigens
uitgevoerd met de handpalm naar voren, als een obsceen scheldwoord. Het
gebaar met de twee vingers wordt ook veel gebruikt om het getal twee aan te
duiden. We zien het de laatste tijd nog wel eens langs de snelweg staan in
de betekenis: "Houd twee seconden afstand"! Vroeger op de lagere school
moest ik twee vingers opsteken als ik naar het toilet wilde en in de
rechtszaal heeft het opsteken van twee vingers de betekenis dat je een eed
van trouw zweert.
Obscene gebaren en andere scheldgebaren
In veel gevallen hebben gebaren meer impact op anderen dan woorden. Vandaar
dat gebaren frequent gebruikt worden om anderen uit te schelden of te
beledigen. De naar de ander opgestoken middelvinger is bijvoorbeeld een
scheldgebaar dat bij de meeste mensen in onze cultuur wel bekend is.
Sommigen accentueren dit gebaar nog door met hun andere hand onder hun
elleboog te tikken. De betekenis van dit gebaar lijkt een grove seksuele
uitnodiging te zijn. Veel scheldgebaren hebben een seksuele achtergrond. In
Zuid-Amerika ervaart men het als zeer obscene belediging als met de
wijsvinger en de duim een cirkel gemaakt. Op deze manier wordt een
lichaamsopening aangeduid. Ditzelfde gebaar kennen wij juist in de betekenis
van "OK!, goed!" Je kunt dit voor ons complimenteuze gebaar dus maar beter
niet maken tegen een Braziliaan.
Niet alle scheldgebaren hebben echter een seksuele achtergrond. Bijvoorbeeld
ook door op het eigen voorhoofd te wijzen, kun je een ander beledigen: je
zegt daarmee dat de ander gek is. Dit gebaar wordt onder andere frequent
gebruikt door sommige automobilisten die menen dat de ander asociaal
rijgedrag vertoont. Zoals eerder duidelijk werd zijn scheldgebaren niet
universeel. Het is wel noodzakelijk dat een ander het scheldgebaar dat je
gebruikt ook kent, om er effect mee te bereiken. Hoewel de multimedia er
voor zorgen dat wereld's gebarendatabase steeds universeler wordt, is het
nog steeds zo dat in diverse culturen soms andere scheldgebaren gebruikt
worden. Om het in de vorige alinea genoemde voorbeeld nog eens te herhalen:
in Engeland is "ons" gebaar met de middelvinger jarenlang met twee
opgestoken vingers gemaakt. De oorsprong van dit gebaar is niet 100%
vastgesteld, maar volgens Desmond Morris was dit het teken dat de Schotse
boogschutters na een oorlog tegen de Engelsen maakten, om aan te tonen dat
ze hun vingers nog hadden. De Engelsen hadden hen daarvoor gedreigd hun
vingers af te hakken na de overwinning. Het tikgebaar met de vingers op het
voorhoofd is ook al niet universeel. Als ik tegen mijn hoofd tik naar een
andere automobilist van Somalische afkomst, zal hij misschien vriendelijk
glimlachen vanwege mijn alleraardigste compliment. In lichaamstaal vertelde
ik hem namelijk dat hij veel verstand heeft. Als ik hem werkelijk als zijnde
gek wilde uitschelden, dan zou ik dit tikken met mijn vinger aan de zijkant
van mijn hoofd moeten doen. Dit is precies het gebaar dat wij hier kennen in
de betekenis van "koppie-koppie": veel verstand!
Sommige scheldgebaren zijn vanwege hun analoge karakter makkelijk te
herkennen door de inwoners van verschillende culturen. Het is echter
belangrijk te beseffen dat deze gebaren niet overal in dezelfde mate en
frequentie worden gebruikt. Als we ruzie zouden krijgen met een Afrikaan of
met iemand uit het Midden Oosten, zou het die persoon eenvoudig afgaan om
een gebaar met zijn gestrekte hand langs zijn nek naar ons te maken. Wij
zouden dit gebaar als veel agressiever en kwetsender kunnen opvatten dan de
gebaarmaker deze bedoeld heeft. Paul Ekman ontdekte bij onderzoekingen naar
gebruik van gebaren dat obscene embleemgebaren zoals de opgestoken
middelvinger soms onbewust gemaakt worden. In het boek de leugen ontmaskerd
geeft hij het voorbeeld van een vrouw die tijdens een gesprek als blijk van
ongenoegen haar hand met uitgestoken middelvinger op haar schoot had liggen.
Zowel de vrouw zelf als de persoon waarmee zij in gesprek was, waren zich
geheel onbewust van dit gebaar.
Gebarentaal
Een speciale vorm van de gebruikmaking van gebaren is de gebarentaal, die
dove mensen gebruiken. Deze taal is een officieel erkende taal, die door de
gebruikers daarvan speciaal moet zijn aangeleerd om de betekenissen te
kennen. Het vervangt als het ware de spreektaal waarmee horenden
communiceren. Het is een digitale taal, vooral bedoeld voor de communicatie
op inhoudsniveau. In die zin toont het weinig gelijkenis met de lichaamstaal
die iedereen spreekt, waar ik het op deze site over heb. Het bijzondere bij
gebarentaal is wel, dat de mensen die deze taal spreken, daarbij ook nog
gebruik moeten maken van "gewone" lichaamstaal om betrekking en emotie
duidelijk te kunnen maken. Dit maakt het spreken van gebarentaal extra
moeilijk. Doven gebruiken bij de communicatie hun lichaam dus op twee
manieren tegelijk: zowel op digitale wijze (bijvoorbeeld handalfabet), als
op analoge wijze. Ze communiceren met hun lichaam op zowel inhouds- als
betrekkingsniveau.
Horende mensen kunnen in een gesproken zin een gevoelswaarde meegeven door
middel van intonatie. Bij doven moet dit beide door middel van lichaams- en
gebarentaal plaatsvinden. In een zin die wordt gecommuniceerd met
gebarentaal is expressie belangrijk. Als je in gebarentaal wil zeggen: "ik
ben boos!", moet je laten zien dát je boos bent en hóe boos. Je vertrekt dan
je gezicht in duidelijk te verstane (boze) mimiek en slaat je armen heftig
op en neer. Horenden zouden er van kunnen schrikken en denken dat het
allemaal veel erger is. Horenden zijn zo'n expressie niet gewend. |
|
|
|
|
|
|
