Het liberalisme wortelt in de afkeer van macht zonder autoriteit. Liberalen wijzen onrechtmatige aanspraken op eerbied en respect dan ook af. Bij hun streven naar vooruitgang van de mensheid, leggen ze nadruk op het vermogen van de menselijke rede om voor elk probleem een passende oplossing te vinden.
Liberalisme heeft een sterk universele inslag. De doelstelling van morele, intellectuele en materiële vooruitgang geldt de hele mensheid. Het is geen toeval dat de grondslagen van het liberalisme in de 17de eeuwse wetenschappelijke revolutie en de 18de eeuwse Verlichting (tweelingbroers van secularisatie en democratie) werden gelegd.
De politieke term 'liberalisme' werd voor het eerst gebruikt voor de Spaanse rebellen die na 1815 streden tegen de niet-democratische grondwet. Vanaf de jaren 1820 werd het begrip ook in Engeland meer en meer gebruikt. Alleen in Engeland en zijn blanke koloniën werd de term gaandeweg ingevoerd als partijnaam, maar de liberale denkbeelden verspreidden zich naarmate de 19de eeuw verstreek, over gans Europa.
Liberalisme was echter niet overal hetzelfde, maar de kern was toch een onvoorwaardelijk geloof in vrijheid als het werktuig van de vooruitgang. De aanhang ontstond aanvankelijk vooral in de handelswereld, waar gepleit werd voor de opruiming van economische barrières. Voornaamste tegenstander was de landelijke adel die het lang voor het zeggen had in de politiek. Vrije gekozen parlementen, een onafhankelijke rechterlijke macht, vrijheid van meningsuiting en religie, scheiding van kerk en staat, vrijheid van vergadering en de verdediging van het eigendom behoorden tot de liberale doelstellingen. Een ander sleutelconcept voor liberalen was 'ruim baan voor talent'.

Van de drie grote idealen die door de Franse revolutionairen werden verkondigd (vrijheid, gelijkheid en broederschap), wijdde het liberalisme zich met name aan de vrijheid. De nadruk lag op individuele rechten en individuele zelfontplooiing. Een zeker wantrouwen tegen collectieve actie werd alleen opzij gezet wanneer het erom ging massacampagnes voor liberale doelen te lanceren.
Hoewel de liberalen voor het grootste deel van de 19de eeuw afkerig bleven van algemeen kiesrecht, werden ze tegen het eind van de 19de eeuw gedwongen te buigen voor de tijdgeest. Toen het socialisme in de 20ste eeuw op de voorgrond trad, leek het liberalisme haar langste tijd te hebben gehad. Na de val van de Berlijnse Muur lijkt het er meer op dat de liberale stroming haar wedergeboorte beleeft.