| |
Wat is
malaria?
Malaria is een parasitaire infectieziekte die vooral voorkomt in de
tropen en sub-tropen. We noemen het Caribisch gebied, Afrika, Azië en
het Midden-Oosten, Centraal- en Zuid-Amerika en Oceanië.
Wereldwijd krijgen jaarlijks vele miljoenen mensen malaria, vooral in
Afrika. Vooral heel jonge kinderen zijn kwetsbaar.
Tientallen jaren geleden kwam malaria veel ruimer in de wereld voor (ook
in Nederland, dat in 1970 malariavrij werd verklaard!) maar
bestrijdingscampagnes zijn onder andere in Europa effectief gebleken.
De ziekte wordt overgebracht door een malariamugje met de naam Anopheles
waarvan de wijfjes bij het steken en bloed opzuigen een parasiet kunnen
overbrengen met de naam Plasmodium (als deze wijfjesmuggen besmet zijn
met deze parasiet).
Het ziektebeeld lijkt, zeker in het begin, nogal eens op 'griep', met
als mogelijke verschijnselen onder andere (hoge) koorts, koude
rillingen, sterk zweten en hoofdpijn. Het beeld treedt op in aanvallen.
Voorts kan een patiënt geel worden ('geelzucht') en bloedarmoede
krijgen.
Bij lichamelijk onderzoek vindt de arts vaak een te grote lever en een
te grote milt.
Er zijn 'goedaardige' vormen van malaria en een kwaadaardige vorm,
afhankelijk van de soort Plasmodiumparasiet waarmee men is besmet. De
goedaardige vormen verlopen zelden fataal. De kwaadaardige vorm is die
welke wordt veroorzaakt door Plasmodium falciparum waarbij vitale
orgaansystemen kunnen worden aangetast. Deze falciparumvorm van malaria
kan, zeker indien onbehandeld, fataal verlopen.
Voor sommige vormen van malaria kan er een lange tijd liggen tussen het
moment van besmetting (gestoken worden) en het moment dat men zich echt
ziek gaat voelen (maanden tot jaren soms!). Sommige Plasmodiumsoorten
kunnen een lange tijd 'slapen' in de lever alvorens ze uit de
levercellen barsten en naar de rode bloedcellen reizen.
Een troost moge zijn dat Plasmodium falciparum geen in de lever slapende
vormen ontwikkelt.
Hoe krijgt men malaria?
De infectie wordt, zoals gezegd, overgebracht door een mugje met de naam
Anopheles. Wijfjesmuggen hebben een bloedmaaltijd nodig om eitjes te
produceren (mannetjesmuggen 'steken niet'). De mens is een belangrijk
doelwit voor dit mugje. De problemen beginnen wanneer de mug besmet is
met de reeds genoemde malariaparasiet Plasmodium ('P.').
Een besmette wijfjesmug draagt de malariaparasiet in haar
speekselklieren en bij het steken en opzuigen van bloed brengt zij de
parasiet in de bloedbaan van de mens. De mug heeft hier, voor zover wij
weten, verder niets aan, maar de parasiet wel. In de mug heeft de
parasiet gedurende 1 tot 2 weken enige ontwikkelingsstadia doorlopen
maar is dan nog niet klaar met de volledige ontwikkeling die erop
gericht is om door verdere verspreiding de parasietensoort te laten
voortbestaan. In de mens wordt het aanvullende deel van de ontwikkeling
doorlopen.
Bij de mens speelt de ontwikkeling zich af in de lever (1 tot 2 weken;
hier merk je in het algemeen niets van) en in de rode bloedcellen waar
de parasiet van de inhoud ervan leeft. De ontwikkeling in de rode
bloedcellen eindigt ermee dat de parasieten uit de rode bloedcellen
'barsten'. Dit uit de cellen barsten gaat samen met de koortspieken en
rillingen die je bij malaria ziet, en met de bloedarmoede die kan
optreden.
Voordat de parasiet uit de rode cel barst heeft deze onder andere
geslachtscellen gevormd. Als deze vrij komen in de bloedbaan kan een
nieuwe mug die nog niet besmet is bij het steken van de besmette mens en
het opzuigen van bloed dus zelf geïnfecteerd raken, waarna de parasiet
zich in de mug verder ontwikkelt en geslachtelijk vermenigvuldigt, zich
vestigt in de speekselklieren van de mug waarmee de cirkel dus rond is
(!)
De parasiet 'gebruikt' dus zowel de mug als de mens!
Wat een infectie met P. falciparum zo gevaarlijk maakt is het feit dat
de rode bloedcellen waar deze parasiet in terecht komt de neiging hebben
om te kleven aan de binnenbekleding van de bloedvaten. Dit betekent dat
hele kleine bloedvaten verstopt kunnen raken. Hierdoor kunnen weefsels
van zuurstof verstoken raken. Dit kan gebeuren in allerlei vitale
organen in het lichaam. Als dit in de hele kleine vaten van de hersenen
gebeurt, dan ontstaat de beruchte hersenmalaria.
Malaria veroorzaakt door P. falciparum, ook wel malaria tropica genoemd,
kan dodelijk verlopen.
Gelukkig hoeft het in het algemeen niet zover te komen, waarover meer
onder de hoofdjes 'Behandeling' en 'Preventie'.
Hoe wordt de diagnose malaria gesteld?
Uit hetgeen is geschreven onder de hoofdjes 'Wat is malaria' en 'Hoe
krijgt men malaria' volgt direct een manier om de diagnose van malaria
te stellen.
Zoals gezegd kunnen de reeds genoemde klinische verschijnselen zoals
(hoge) koorts, rillingen, hoofdpijn, rugpijn, etc..., de gedachten doen
uitgaan naar malaria indien tenminste een week is verstreken sinds
aankomst in het malariagebied of, meer in het algemeen, sinds mogelijk
contact met de malariamug. Zoals reeds gezegd treden de klinische
verschijnselen pas op nadat de parasiet uit de rode bloedcellen
tevoorschijn is gekomen, en dat is pas ruim een week nadat men gestoken
is.
De parasiet bevindt zich uiteindelijk in de rode bloedcellen en barst
daar tenslotte uit. Voor de diagnose bij patiënten met een ziektebeeld
dat doet denken aan malaria kan dus het bloed onder de microscoop
onderzocht worden door middel van 'dunne' of 'dikke' bloeduitstrijkjes
op een glaasje. Men kijkt dan of Plasmodium te zien is en of de rode
bloedcellen er verdacht uit zien. Als dat het geval is krijgt de
diagnose malaria stevige steun.
Volledigheidshalve vermelden we dat ook diagnostische methoden op basis
van erfelijk materiaal en van uiterlijke eigenschappen ('antigenen') van
de parasiet in opkomst zijn.
Hoe wordt een acute malaria behandeld?
De behandeling van malaria leunt vooral op het gebruik van
geneesmiddelen.
Het te kiezen geneesmiddel of combinatie van geneesmiddelen hangt onder
andere af van het soort malaria dat men heeft, en daarmee samenhangend
van de vraag of men 'slapende leverparasieten' verwacht (deze komen niet
bij alle vormen van malaria voor), van de middelen waartegen de parasiet
weerstand heeft opgebouwd ('resistentieproblematiek'), en van de verdere
medische gegevens van de zieke.
Indien we ons beperken tot de gevaarlijkste vorm, de reeds genoemde
falciparummalaria, dan komen de volgende geneesmiddelen onder meer in
beeld: chloroquine, kinine, mefloquine (Lariam®), halofantrine en de
combinatie van atovaquon en proguanil.
De behandeling van een falciparummalaria dient zo snel mogelijk na het
vermoeden ervan ingezet te worden, en is daarmee dus een echt klinisch
spoedgeval.
De behandeling kan dagen tot weken duren.
Hoe voorkomt men malaria?
De bescherming tegen malaria voor zover de betrokken reiziger of bewoner
van het risicogebied daar zelf iets aan kan doen heeft twee kanten:
Bescherming tegen muggebeten.
Geneesmiddelen ter voorkoming van malaria.
Bescherming tegen muggebeten.
Dit is belangrijk omdat geneesmiddelen tegen malaria geen volledige
bescherming kunnen bieden.
Te denken valt aan:
Kleding die zoveel mogelijk van het lichaam bedekt (bijv. lange broek,
lange mouwen).
Onbedekte delen van het lichaam insmeren met olie die muggen verdrijft
(ook wel 'repellent' genoemd).
Slapen op een bed voorzien van een muskietennet, dat met een
insectendodend middel geïmpregneerd kan zijn.
Geneesmiddelen ter voorkoming van malaria (malariaprofylaxe).
De inzet van geneesmiddelen is vooral bedoeld om de beruchte, reeds
besproken, malaria tropica, veroorzaakt door P. falciparum, te
voorkomen. Zoals onder het hoofdje 'Behandeling' en hierboven reeds
vermeld is, is toenemende resistentie een groot probleem.
In het algemeen zal het middel dat men krijgt voorgeschreven afhangen
van het gebied waarin men zal verblijven omdat de voorschrijver weet
tegen welke middelen de parasiet die daar voorkomt resistent is.
Verder is ook bij profylaxe de medische voorgeschiedenis van de persoon
belangrijk, en eventuele andere te gebruiken geneesmiddelen.
De middelen die in beeld komen ter voorkoming van malaria zijn onder
andere: proguanil, chloroquine, mefloquine (Lariam®), de combinatie van
atovaquon en proguanil, en doxycycline.
Een aantal middelen dient (soms geruime tijd) vóór de aanvang van de
reis ingenomen te worden. Enige tijd, volgens voorschrift, doorgaan met
het middel nadat men weer thuis is, is ook zeer belangrijk voor de
meeste, zoniet alle middelen.
Wees erop bedacht dat geen middel 100% bescherming kan bieden (!) Ook
een 'griepachtig' ziektebeeld dat optreedt tijdens het gebruik van een
geneesmiddel ter voorkoming van malaria, tenminste een week, zeg, na
aankomst in een risicogebied kan malaria zijn.
Belangrijk:
Een 'griepachtig' ziektebeeld na thuiskomst uit het risicogebied en na
het staken van het geneesmiddel kan een beginnende malaria zijn, en denk
daarbij aan malaria tropica. |
|
|
|
|
|
