Geluid en lawaai

Geluid wordt gedefinieerd als een drukverandering (in lucht, water of een ander medium), die door het oor kan waargenomen worden. Deze drukverandering plant zich in het medium voort als een golf, in lucht met een snelheid van 340 m/s. Het aantal drukwisselingen per seconde is de frequentie (in Hz) en bepaalt de toonhoogte. De amplitude van de golf is de geluidssterkte, uitgedrukt in Pa.
Een geluid is dus in feite een trilling van de lucht. Deze trilling wordt veroorzaakt door een geluidsbron (= de zender) en waargenomen door het gehoororgaan (= de ontvanger).
Geluid is noodzakelijk voor ons geestelijk welzijn, maar ook en vooral als informatiebron bij het communiceren. Wanneer geluid echter als ongewenst of hinderlijk wordt ervaren of schade berokkent, spreken we van lawaai.

Met lawaai wordt dus bedoeld een vorm van geluid dat mensen als hinderlijk ervaren. Lawaai is een subjectieve beoordeling van het geluid. Hoewel er geen grens is aan te geven, gaat lawaai wel gepaard met een hoog geluidsniveau.
Voorbeelden :
- De ene persoon zal het zware geluid uit de uitlaat van een motorfiets als aangenaam en spannend ervaren. De andere persoon ervaart het als storend en onaangenaam lawaai.
- Door de generaties heen wordt moderne muziek door de jongere mensen veelal gewaardeerd, terwijl de oudere generatie het aanduidt als lawaai.
 
Geluidssterkte, geluidsniveau en geluidsbelasting

Onder geluidsniveau wordt verstaan de sterkte van een bepaald geluid. Het geluidsniveau wordt uitgedrukt in decibel, en vaak zonder verdere aanduiding in dB(A).
Hoe groter de geluidssterkte of het geluidsniveau - ook wel geluidsbelasting genoemd - hoe groter de kans dat het geluid als ‘hinderlijk’ wordt ervaren of zelfs ‘schadelijk’.
In arbeidsomstandigheden bijvoorbeeld wordt geluid boven een niveau van 80 dB(A) als schadelijk beoordeeld, omdat het boven dat niveau bij langdurige blootstelling gehoorschade kan veroorzaken.
De geluidssterkte kan worden gemeten met een geluidsmeter.
Wanneer iemand zich stoort aan het geluidsniveau, dan spreken we van lawaaioverlast.

Ontvangen en meten van geluid

Het oor is een zeer gevoelig orgaan. Het hoort het ruisen van bomen, maar ook het gedreun van een boorhamer. Het laatste geluid is 10.000.000.000 maal sterker dan het eerste, en toch kan het oor beide detecteren. Het laagst door het oor detecteerbaar geluid heeft een sterkte van 20 uPa. De pijngrens ligt bij ongeveer 200 Pa.
Om het rekenen en registreren van deze grote verschillen in druk te vermijden heeft men de decibel (dB) ingevoerd, een logaritmische eenheid. Deze waardeschaal begint bij 20 uPa (= 0 dB) en eindigt bij de pijngrens van 200 Pa (= 140 dB).
Het oor reageert op relatieve drukveranderingen. De kleinste variatie die kan waargenomen worden is 1 dB, en dit over de hele schaal. Een toename met 10 dB wordt ervaren als een verdubbeling van het lawaai (2 maal zo luid).
Boven 90 dB komen praktisch geen natuurlijke geluiden meer voor en reageert het oor anders; er is kans op schade.

Werking van het oor

In het kort werkt het oor als volgt : het geluid ( een trilling ) gaat door de gehoorgang naar hamer en aambeeld. Deze zorgt voor een mechanische versterking van het geluid. Daarna gaat het naar het slakkenhuis, ofwel de cochlea. Dit is een lange, opgerolde, met vloeistof gevulde "buis" waarin allemaal trilhaartjes zitten.
De trilhaartjes trillen tegen het dekmembraan, wat een chemische reactie teweeg brengt. Die chemische reactie wordt dan weer omgezet naar elektriciteit, waar je hersenen dan weer wat mee kunnen.
Als er een knetterhard geluid je oor binnenkomt, worden de haartjes dus ook knetterhard heen en weer geschud. Daardoor kunnen ze afsterven, waardoor ze hun werk niet meer kunnen doen en je dus doof bent in het (frequentie-)gebiedje waar ze functioneerden.
De haartjes in de cochlea zijn in twee rijen ingedeeld. De buitenste rij heeft de grootste kans om af te sterven omdat die de grootste amplitude te verwerken krijgt. De binnenste rij fungeert als een soort "reserverij".

Oorzaken van lawaaioverlast

Om een duidelijker beeld te krijgen omtrent de oorzaken van het lawaai raadplegen we de concrete informatie hieromtrent van de Vlaamse Overheid.

De gezondheidsenquête van 2001, uitgevoerd door het Belgisch Wetenschappelijk Instituut van de Volksgezondheid legt het accent op de ongemakken van het lawaai.
Het lawaai raakt ons elke dag in verschillende vormen, en het kan ongemakken en velerlei problemen veroorzaken.
Het wegverkeer, luchtverkeer (zie bijvoorbeeld de huidige problematiek rond de luchthaven van Zaventem) en treinverkeer, maar ook de nabije ondernemingen, menselijke stemmen, honden en geroep van kinderen kunnen zeer hoge geluidsniveaus opwekken die duidelijk de grenzen van het verdraagzame overschrijden. Precieze kennis over de gevolgen op de gezondheid van een continue blootstelling aan lawaai kan een essentiële voorwaarde uitmaken van het nemen van doeltreffende maatregelen om het lawaai te bestrijden. Over de problemen die lawaaioverlast kan veroorzaken, de gevolgen ervan voor onze gezondheid en over doeltreffende preventieve maatregelen in dat verband heb ik het verder in de loop van dit werkstuk.
 Men spreekt van lawaai om een geluid te karakteriseren dat ons hindert. Hoewel het deel van subjectieve waarneming belangrijk genoeg is om het storend effect te evalueren, kan men veronderstellen dat hoe sterker een geluid is, hoe meer het in het algemeen ervaren wordt als lawaai. Dit begrip is situatiegebonden. De gevoeligheid aan lawaai is verschillend naargelang de plaats of het moment (dag of nacht).

Concrete cijfers (gezondheidsenquête van 2001)
11% van de huishouden geeft aan dat de omgeving van hun woning lawaaierig is, 30% vindt deze omgeving niet erg lawaaierig terwijl 60% geen last heeft van lawaai.
Van die huishoudens die aangeven dat hun leefomgeving (niet erg) lawaaierig is, stelt 75% geïrriteerd of gehinderd te worden door het lawaai, 58% geeft aan dat het lawaai een negatieve invloed heeft op hun slaap terwijl 16% vindt dat het lawaai de communicatie beïnvloedt. 40% onder hen klaagt over het lawaai bij de buren, 36% denkt er zelfs over om te verhuizen.
Voor 16% van de huishoudens dat stelt dat de leefomgeving (niet erg) lawaaierig is, is het gebruik van geneesmiddelen een van de middelen dat tegen de overlast gebruikt wordt.
Met betrekking tot overlast door lawaai zijn de resultaten voor Brussel zowel in vergelijking met andere steden, semi-stedelijke en landelijke gebieden als in vergelijking met het Vlaams en Waals Gewest, significant minder gunstig.

Lawaai in Vlaanderen
(gebaseerd op een onderzoek in opdracht van de Vlaamse Overheid van 1999)
In Vlaanderen levert vooral het verkeer en het vervoer de grootste bijdrage aan ernstige geluidshinder. Volgens MIRA-T 1999 is het verkeer verantwoordelijk voor 54% van de hinder. De industrie zou slechts 9% bijdragen.
In Vlaanderen gaat de aandacht van het beleid dan ook vooral naar het inperken van het geluid veroorzaakt door het verkeer, met bijzondere aandacht voor de luchthaven van Zaventem. Alleen wil het niet zo lukken om het aantal blootgestelden terug te dringen. Het is dan ook een zeer complexe problematiek, waar heel wat aspecten bij komen kijken en waar veel afhangt van de subjectieve appreciatie door de bevolking.
Noot : deze tekst werd gepubliceerd in 2001, maar we stellen vast dat anno 2004 het lawaaiprobleem rond de luchthaven van Zaventem nog steeds een heet hangijzer is.

De Belgische wetgeving inzake lawaaioverlast

Volgens de Belgische wetgeving moet de blootstelling aan geluid zo laag mogelijk zijn en mag de 85 dB(A) niet overschrijden. De blootstelling aan impulsdruk moet kleiner zijn dan een niet gewogen momentane geluidsdruk van 200 Pa of 140 dB.
De toegelaten grenswaarden voor comfort en hinder zijn (gedeeltelijk) vastgelegd in ISO- of NBN-normen.
Verder in dit werkstuk gaan we heel wat dieper in op de Belgische wetgeving hieromtrent en de maatregelen van de Overheid.