Stem en stemming
 Als gesproken wordt over non-verbale communicatie en lichaamstaal, wordt
meestal gedacht aan houdingen die we aannemen en bewegingen die we met ons
lichaam maken.
We uiten ons echter ook met onze stem op non-verbale wijze. Met onze stem
spreken we woorden uit maar tegelijkertijd kunnen we ermee aanduiden hoe we
ons voelen of hoe de boodschap begrepen moet worden. Met onze stem uiten we
emoties en met de stem geven we interpunctie aan de zinnen die we
uitspreken. Stemvolume, wisselingen in snelheid en pauzes doen dienst als
leestekens van de spraak.
Interpunctie en emoties
In een brief of E-mail kunnen we met gebruik van leestekens aangeven hoe het
bericht gelezen moet worden. We weten zo onder andere waar de zin begint,
wanneer die eindigt en waar we moeten pauzeren. In beperkte mate kunnen we
ook emoties weergeven met behulp van leestekens, bijvoorbeeld met het
uitroepteken geven we aan dat iets bijzondere nadruk krijgt. Als we dit dan
voorlezen spreken we het harder uit. Het weergeven van emoties in schrift is
echter beperkt. Je zult je gevoel moeten uitdrukken door middel van
woordkeus en dat is zelfs voor een geoefend dichter erg moeilijk. Met de
toename van schriftelijke informatie via internet, e-mail en SMS, ontstond
behoefte om gevoelens op een snellere manier kenbaar te maken. De laatste
tijd wordt hiervoor steeds meer gebruik gemaakt van emoticons. Met behulp
van ASCII-tekens wordt dan een gezichtsuitdrukking weergegeven. Als je je
hoofd een kwart slag naar links draait kun je een gezichtsuitdrukking
herkennen bijvoorbeeld :-) of :-( Internet heeft dus zijn eigen
"lichaamstaal". Deze lichaamstaal van internet is beschreven in de
netiquette.
Zo kunnen dus we toch een beetje aangeven hoe we ons voelen.
Klemtoon en Intonatie
In een gesproken zin maken we gebruik van intonatie. Door stembuiging -
verloop van de toonhoogte - kan een tweede boodschap worden meegegeven, die
uitdrukt hoe de boodschap moet worden opgevat of hoe de zender tegenover de
ontvanger staat. Bijvoorbeeld de vraag: "Waarom heb je me dat niet eerder
verteld?", kan met behulp van intonatie op verschillende manieren worden
uitgesproken.
Op deze manier wordt er een verschillende gevoelswaarde meegeven aan de
boodschap. Door de gevoelswaarde kan de zin een totaal andere betekenis
krijgen. Een gewone vraag kan door de toon waarmee hij wordt uitgesproken,
bijvoorbeeld worden opgevat als een verwijt, een compliment of een
afwijzing. De intonatie kan ook het bericht tegenspreken: "Ik bčn niet
boos!!!" Het is opvallend dat wanneer de boodschap wordt tegengesproken door
de intonatie, we meer geloof hechten aan hetgene dat door middel van
intonatie wordt weergegeven. Het is dus belangrijk er op te letten hoe je
iets zegt en niet alleen wat je zegt.
Als we via de telefoon spreken kan onze gesprekspartner ons niet zien.
(Misschien dat nieuwe technieken daar verandering in zullen brengen)
Lichaamstekens als houding en beweging komen dus niet over. Via de telefoon
leggen we daarom nog meer toon in onze stem om begrepen te worden. In onze
bewoordingen maken we gebruik van uitdrukkingen die verwijzen naar de tekens
die we kennen. Als iemand door de telefoon zegt: "het zat me tot hier",
weten we precies wat voor een gebaar hij daarbij maakt.
Stemtaal, de nonverbale taal van de stem
Behalve met het leggen van intonatie in onze woorden leggen kunnen we nog
veel meer duidelijk maken met onze stem. F.R. Oomkes spreekt in zijn
"Communicatieleer" over stemtaal. Hij beschrijft dat onder wat hij stemtaal
noemt, alle aspecten van de gesproken taal vallen, behalve de woorden zelf.
Onder de stemtaal vallen dus behalve klemtoon en toonhoogte ook de
geluidssterkte (hard of zacht), de duidelijkheid van de uitspraak, de
stemkwaliteit (heesheid, helderheid, neuzigheid, keligheid en volheid) de
spreeksnelheid, het ritme, de melodieusheid of eentonigheid van de zinnen,
(vloeiend of hakkelig) en de wisselingen in al deze aspecten.
Stemvolume: schreeuwen, gillen, roepen, fluisteren.
We kunnen zacht of hard spreken. Het volume waarop iemand spreekt draagt
niet altijd bij tot betere verstaanbaarheid. Hard spreken dient meestal niet
alleen om een afstand te overbruggen. Meestal geven mensen die hard spreken
daarmee een bepaalde dominantie aan. Bij ruzie gaan mensen steeds harder
praten om elkaar te overschreeuwen. Meestal komt dat niet ten goede aan de
communicatie. Er bestaat een gesprekstechniek om bij een meningsverschil
juist zacht te gaan praten, te fluisteren zelfs. Het is heel moeilijk om
ruzie te maken, terwijl je fluistert. Als jij zacht blijft spreken, zal de
ander ook niet blijven schreeuwen. Als jullie beiden zacht praten, moet je
ook wel naar elkaar luisteren. Dit luisteren is het belangrijkste om een
meningsverschil op te lossen.
Stem en ademhaling zijn verbonden
De stem is afhankelijk van de ademhaling. Gevoelens hebben ook veel met de
ademhaling te maken.
"Zijn adem stokte....."; "Hij haalde opgelucht adem....."
Onder de stemtaal vallen daarom ook de geluiden van de stem waarbij we nou
bepaald niet het eerst aan communicatie zullen denken zoals zuchten,
keelschrapen, kuchen, snuiven, lachen, huilen en geeuwen. Om te weten dat
het wel degelijk communicatie is, moet je bijvoorbeeld maar eens denken aan
iemand die de aandacht wenst en dat niet wil laten blijken door een "he,
luister eens...". Het schrapen van zijn keel is genoeg om de aandacht op hem
te doen richten. Geeuwen is niet alleen een teken van vermoeidheid; ook is
het een manier om verveeldheid aan te duiden. Het is aanstekelijk. Dit lezen
doet je al bijna geeuwen ....
Geluiden als kuchen en keelschrapen maken we meer of minder, afhankelijk van
hoe we ons op ons gemak voelen. Nergens lijkt zoveel spontane verkoudheid te
ontstaan als in een ruimte waar aan het gezelschap om stilte wordt gevraagd.
Lachen is niet alleen een uiting van plezier. Het kan ook iemands
onzekerheid aangeven. Lachen kun je op verschillende manieren en elke manier
heeft zijn betekenissen: Schaterlachen, grijnzen, grinniken, giechelen enz.
Wie er op let kan ook aan de klank van iemands stem eerder horen dat de
ander zal gaan huilen, dan dat dat te zien is. Ook woede is in de stem
hoorbaar: aan de luide, wat hogere klank, het snelle en onregelmatige
spreektempo en aan de kort afgebeten woorden en zinnen. Angst is ook het
best in de stem te horen; als we schrikken ademen we ineens kort en diep in.
Onze gesprekken zitten vol met "eh's", hm's, aarzelingen en pauzes. Deze
sturen ons gesprek en geven gelegenheid om na te denken. Ze komen vaker voor
als het onderwerp moeilijk of emotioneel is en naarmate we ons onzekerder
voelen. Als een spreker voor het eerst een zaal toespreekt, zul je merken
dat zijn betoog vloeiender wordt naarmate hij langer aan het woord is. Als
hij geen negatieve lichaamstekens van zijn publiek terug krijgt, merkt hij
dat het goed gaat en wordt hij zekerder.
De taal van de stilte
Behalve spraak en geluiden, zijn ook stiltes een belangrijk aspect in de
communicatie. Over stiltes en de communicatieve aspecten daarvan, zou een
aparte webpagina geschreven kunnen worden, en misschien komt die er wel. De
hoeveelheid en lengte van de stiltes in een gesprek wordt door verschillende
factoren bepaald. Waarschijnlijk in de eerste plaats door de aard van het
gesprek. Ook hier geldt dat tijd gelegenheid geeft om na te denken. Als het
onderwerp emotioneel beladen is, vallen er veel stiltes.
Stil zijn is een kunst apart. Veel mensen denken dat stilte alleen betekent
dat er niets te zeggen valt. Niets is echter minder waar. Stiltes die vallen
in een groep, zijn voor velen moeilijk te verdragen. Men moet daar wat
zeggen, ook al is er niets te zeggen. Het weer is een geliefd
gespreksonderwerp.
In therapiegroepen laten de therapeuten expres stiltes vallen, om de
groepsleden te laten reageren. Deze stiltes duren kort als de groep maar pas
elkaar is. Als de groep vaker bijeen is geweest, voelen de groepsleden zich
veiliger om het stil te laten zijn. Stilte richt meer aandacht op de andere
lichaamstekens. Elke beweging valt op.
Combinatie van lichaamstekens
Lichaamstaal mag niet los worden gezien van de situatie en het hele
gedragspersoon van een individu. Lichaamstekens kunnen elkaar aanvullen of
versterken om een bepaalde bedoeling goed duidelijk te maken. Stemtaal wordt
vaak aangevuld door bewegingen van het hoofd en de armen.
In onze taal kan een verandering van toonhoogte aan het eind van een zin
verschillende dingen betekenen. Als de toon hoger wordt, stelt de spreker
een vraag. Vraag: "Hoe laat is het?" en merk op hoe je stem omhoog gaat bij
"het". "Hoe is het met u?" Omhoog bij "u". " Bevalt uw nieuwe baan?" "Omhoog
bij "baan". Evenals de toonhoogte verandert de positie van het hoofd aan het
einde van de zin. Deze opwaartse beweging aan het einde van een vraag
beperkt zich niet alleen tot de stem en het hoofd. Ook de hand en het ooglid
zijn geneigd omhoog te gaan wanneer de toonhoogte stijgt.
Net als de stem aan het einde van een vraag omhoog gaat, daalt hij bij een
verklaring. "Ik vind dit een mooi boek". Bij "boek" gaat de stem naar
beneden. "Ik wil graag wat melk bij de koek". Laag bij "koek". Het hoofd
beweegt met de stem mee naar beneden aan het einde van de uitspraak en, ook
de hand en het ooglid.
Wanneer een spreker van plan is zijn zin te vervolgen, houdt zijn stem
dezelfde toonhoogte aan, zijn hoofd blijft rechtop, en zijn handen en ooglid
veranderen niet. (Julius Fast, De taal van het lichaam)
Zoals bij andere lichaamstaal is het belangrijk om te letten op intonatie en
stemtaal. Door te letten op deze aspecten bij anderen en ook onze eigen
stemtaal bewust te gebruiken, kunnen we de pragmatische aspecten uit onze
communicatie verbeteren. Wil je nog meer weten over de communicatieve
aspecten van de menselijke stem? Kijk dan op de website van Rond Je Stem. De
vraag op deze site is niet: 'wat zeggen de woorden?' maar: 'Wat zegt de
stem?' |
|
|
|
|
|
|
