|
4. Geschiedenis
4.1 Kolonisatie
De eerste vestigingen van Europeanen vonden plaats in Florida, waar
Franse hugenoten en Spanjaarden tussen 1562 en 1568 heftig streden om de
voorrang. De Spanjaarden zegevierden en stichtten in 1567 St. Augustine.
In het begin van de 17de eeuw vestigden de Spanjaarden zich definitief
in Nieuw-Mexico (1609 stichting van Santa Fe). In het naar de Engelse 'virgin
queen'
Elizabeth I genoemde Virginia slaagden de Engelsen onder leiding van
John Smith erin om in 1607 een kolonie te vestigen. Een tweede Engelse
vestiging kwam tot stand toen in 1620 de Pilgrim Fathers met het schip
de Mayflower landden op de kust van Massachusetts en de kolonie Plymouth
stichtten. In de daaropvolgende jaren werden zij gevolgd door de
puriteinen, die in 1630 Boston stichtten. In dienst van de Republiek der
Verenigde Nederlanden ontdekte de Engelsman Henry Hudson de naar hem
genoemde rivier tot aan Albany en in 1624 begon de nederzetting op het
eiland Manhattan. Nadat de hele kust verdeeld was, ontwikkelden de
kolonies zich al naar gelang hun herkomst en ligging. Vanuit de Engelse
kolonie Massachusetts ontstonden de nieuwe kolonies Connecticut en Rhode
Island. In het zuiden ontstonden Maryland, Carolina (1663; in 1729
gesplitst in North en South Carolina) en Georgia (1731). In 1681
verwierf de leider van de Quakers, William Penn, het recht tot
kolonisatie in het naar hem genoemde Pennsylvania. Engeland ging steeds
meer domineren langs de oostkust; de Nederlandse kolonie Nieuw-Nederland,
die eerst zelf Nieuw-Zweden opslokte (1655), werd in 1664 veroverd en
daarmee strekte het Engelse gebied zich uit van Canada tot Florida. In
dit hele gebied werden Indianenstammen in bloedige oorlogen onderworpen.
Aanvankelijk waren de verschillen tussen de kolonies zeer groot, in
economisch zowel als in godsdienstig opzicht. In de 18de eeuw werd
godsdienstige tolerantie algemeen. Economisch ontstond een tegenstelling
tussen het Noorden, dat weinig slavernij had en een gebied was van
kleine boeren en handelaars, en het Zuiden, dat steeds meer bepaald werd
door het systeem van de slavernij, effectief op de grote plantages van
tabak, rijst en, later in de eeuw, katoen. De saamhorigheid in het hele
gebied groeide vooral door de voortdurende strijd tegen de Fransen in
Canada en door de expansie naar het westen. De Europese oorlogen werden
ook in de Nieuwe Wereld gevoerd en leidden ten slotte in de French and
Indian War (in Europa Zevenjarige Oorlog geheten) tot de verovering van
Canada, dat in 1763 door Frankrijk werd afgestaan. Daarmee leek Engeland
oppermachtig, maar juist de uitputtende oorlogen brachten het moederland
ertoe steeds zwaardere belastingen op de kolonisten te leggen. Het
mercantilistische systeem werd door de kolonisten gevoeld als uitbuiting
en het verzet daartegen begon al in 1760. Het verzet mondde ten slotte
uit in een oorlog, waarin op 2 juli 1776 de onafhankelijkheid werd
uitgeroepen. De onafhankelijkheid werd verdedigd in de op 4 juli
aanvaarde, door Thomas Jefferson geschreven Declaration of Independence.
Voor de ontwikkelingen, leidend tot de oorlog waarin de dertien koloniën
in Noord-Amerika zich vrijvochten van Engeland, en voor de
gebeurtenissen in de oorlog (1775-1783), zie Amerikaanse
Vrijheidsoorlog.
4.2 Onafhankelijkheid
Op 19 april 1783 erkenden de Britten bij de Vrede van Versailles hun
verlies: de Amerikaanse republiek was daarmee officieel geboren. Er
diende zich echter voor de republiek direct een nieuw probleem aan, nl.
of de dertien voormalige koloniën tot een ordelijke organisatie in één
staat zouden kunnen geraken. In 1781 hadden zij zich verbonden op de
Articles of Confederation, een voorlopige grondwet, die de verschillende
staten vrijwel onafhankelijk liet en als enig gezamenlijk lichaam het
Congres kende, dat slechts enkele maanden per jaar vergaderde. Algauw
bleken de euvelen van die al te losse verbintenis. De oorlogsschulden
waren groot, de handel was achterop geraakt, het gezag ontbrak en hier
en daar kwamen door inflatie bedreigde boeren tot gewapende opstand. Een
partij van zgn. Federalisten bepleitte de opstelling van een betere
grondwet, een sterker gezag. In 1787 kwam een conventie bijeen te
Philadelphia, waar een nieuwe Constitutie werd aanvaard. Daarin werd, op
basis van de driemachtenleer van Montesquieu, getracht een evenwicht te
vinden tussen vrijheid en orde, tussen de wil van de meerderheid en de
bescherming van minderheden (zie voor de bepalingen van de Constitutie §
2.1). Het kostte echter de grootste moeite de verschillende staten tot
ondertekening van deze meer centralistische regeling te bewegen. Pas
toen aan de grondwet een 'bill of rights' was toegevoegd, bestaande uit
tien artikelen die de menselijke grondrechten bevatten (de eerste tien
amendementen), werd de tegenstand overwonnen. Daarmee begon het
geordende bestaan van de Verenigde Staten als een Unie. In 1789 kon de
eerste president, George Washington, zijn ambt aanvaarden. De grondwet
was de uiteindelijke voltooiing van de revolutie.
4.3 De jaren van consolidatie (1787-1815)
In de praktijk bleek de nieuwe grondwet heel wat beter te voldoen dan
het oude systeem. Washington omringde zich met bekwame medewerkers als
Thomas Jefferson (Buitenlandse Zaken) en Alexander Hamilton (Financiën).
Maar in die twee mannen was ook de principiële verdeeldheid gegeven die
de Amerikaanse politiek verder zou bepalen. Hamilton representeerde de
handel en de industrie van het Noorden, die belang hadden bij een sterke
organisatie van de centrale regering en bij een gezonde financiële
politiek door afbetaling van de schulden en herwaardering van het geld;
Jefferson kwam op voor de belangen van de landbouw in het Zuiden en
Westen en was daarom geporteerd voor meer economische vrijheid en in het
algemeen voor meer rechten voor de afzonderlijke staten. Het was
Hamilton die door oprichting van een Nationale Bank orde op zaken wist
te stellen en die daardoor de steun van Washington kreeg. Om hen heen
concentreerde zich een partij die zich de Federalisten ging noemen.
Daartegenover kregen Jeffersons aanhangers de naam Republikeinen. Maar
van een grondige organisatie zoals later was nog geen sprake. Washington
werd in 1797 opgevolgd door John Adams die ook Federalist was, maar in
1800 wonnen de Republikeinen de verkiezingen en in 1801 werd Jefferson
president. Hij bleek echter zijn idealen van states' rights moeilijk te
kunnen volhouden; hij regeerde met veel gezag en kende niet eens het
Congres in zijn belangrijkste beslissing, de aankoop van het zgn.
Louisiana-territorium van Napoleon in 1803. Het gebied van de Unie werd
daardoor verdubbeld. Even eigenzinnig probeerde hij de Amerikaanse
neutraliteit te handhaven in de Europese oorlogen van deze tijd. In 1807
trachtte hij Engeland tot eerbiediging van de Amerikaanse rechten te
dwingen, door een compleet handelsembargo af te kondigen, dat echter
weinig effect sorteerde. Jeffersons opvolger, James Madison, een
geleerde onpraktische man, liet zich verleiden tot een oorlogsverklaring
aan Engeland in 1812. Met wisselend succes werd gestreden (de Engelsen
veroverden o.m. Washington en verbrandden het Witte Huis), maar op het
einde, 24 dec. 1814, werd bij de Vrede van Gent de status quo hersteld.
Van de Amerikaanse bedoelingen Engeland ter zee in te tomen en Canada te
veroveren, was niets terechtgekomen. Deze tweede oorlog tegen Engeland
vond daarin zijn voornaamste betekenis dat het Amerikaanse nationale
gevoel als het ware bezegeld werd. Na deze oorlog zou Amerika zich een
eeuw lang buiten de Europese politiek houden, volledig geoccupeerd met
de eigen opbouw en problemen.
De oorlog had de binnenlandse partijen tot elkaar gebracht. Federalisten
en Republikeinen smolten samen tot de partij Nationale Republikeinen.
Madisons opvolger, James Monroe, werd in 1820 zelfs zonder
noemenswaardige tegenstand herkozen. Men noemt deze periode daarom ook
wel de Era of good feeling. In allerlei zaken werd er de nadruk op
gelegd dat de nationale eenheid boven de verdeeldheid van de staten
ging. Men kan zeggen dat ook de Monroe-leer een uiting was van nationaal
bewustzijn. Deze leer werd de grondwet van het Amerikaanse
isolationisme, dat lang de buitenlandse politiek kenmerkte.
4.4 De uitbreiding naar het westen
Terwijl de kolonisten hun strijd begonnen tegen Engeland trok de eerste
grote pionier, Daniel Boone, door de Cumberlandpas naar Kentucky en
opende zo een nieuwe, rijke wereld. Zodra Amerika vrij was begon de
stroom van pioniers pas goed en deze zou een eeuw lang niet meer
ophouden. Aan de frontier werd de werkelijke geschiedenis gemaakt, daar
ontstond het nieuwe Amerika. Deze grote trek had twee reusachtige
gevolgen voor de natie, want hij leidde enerzijds tot democratisering,
anderzijds tot diepe verdeeldheid. De vermaarde theorie van de
Amerikaanse historicus F.J. Turner dat de Amerikaanse democratie
ontstaan is ten gevolge van de pioniersexpansie moge overdreven zijn,
want er werd natuurlijk ook voortgebouwd op ideeën die uit Europa waren
meegebracht, maar het is toch wel juist dat de strijd met de wildernis
leidde tot een nieuwe gelijkheid, waarin ieder zich bewijzen moest,
ongeacht zijn afkomst. Naarmate de expansie toenam, ontstonden nieuwe
staten, Kentucky en Tennessee reeds voor 1800 (resp. 1792 en 1796) en
vervolgens in de 19de eeuw Ohio (1803), Louisiana (1812), Indiana
(1816), Mississippi (1817), Illinois (1819), Alabama (1819), Missouri
(1821), Arkansas (1836), Michigan (1837). Telkens als een zuidelijke
staat tot de Unie werd toegelaten volgde een noordelijke of omgekeerd,
want de zich steeds verscherpende tegenstelling tussen Noord en Zuid
eiste een evenwicht in de Senaat, waar immers alle staten gelijk
vertegenwoordigd zijn. Op den duur was in het westen de scheiding tussen
typisch noordelijk en zuidelijk niet meer vol te houden: het westen had
zijn eigen aard. Maar juist daarom moest de verdere expansie de
nationale eenheid wel ondergraven en dat zou ook letterlijk gebeuren.
Voordat het echter zover kwam vond de grote democratisering plaats, en
die verscherpte en verergerde de tegenstelling nog.
4.5 De grote democratisering
Weliswaar waren de Verenigde Staten opgezet als een democratie, maar
aanvankelijk was dat slechts een beperkte, want het kiesrecht was
voorbehouden aan de bezittende klasse en slechts een kleine elite
bepaalde de politiek. Van de eerste zes presidenten waren er vier
planters uit Virginia en de andere twee, vader en zoon Adams,
conservatieven uit Massachusetts. Toen in 1828 Andrew Jackson tot
president werd gekozen, was dat de uitdrukking van een
democratiseringsproces, dat zich vanuit het westen snel over Amerika
verspreidde. Jackson was de leider van het volk, dat in verzet kwam
tegen de oude elite, zo werd het tenminste gevoeld. Zijn partij wisselde
van naam, niet langer noemde zij zich Republikeins, maar Democratisch.
Daartegenover verenigden de oude conservatieve handels- en
industriekringen, die vooral in Nieuw Engeland zetelden, zich in een
nieuwe partij met de naam Whigs, om aan te geven dat zij, naar eigen
mening, erfgenamen waren van de vrijheidsstrijd tegen Engeland en zich
daarom nu moesten verzetten tegen wat zij noemden de dictatuur van 'King
Andrew'. Zij waren wezenlijk de voortzetters van Hamiltons idealen, hun
grote leider Henry Clay pleitte voor het zgn. American System: een
sterke federale regering moest de industrie met tarieven beschermen, de
infrastructuur van het land opbouwen door de aanleg van kanalen en wegen
en zo het westelijke landbouwgebied binden aan de industriekernen in het
oosten. Daartegenover predikte Jackson het oude evangelie van Jefferson,
de rechten van de staten, de vrije economie, verzet tegen alle
monopolies. In 1832 weigerde Jackson het charter van de Nationale Bank
te vernieuwen en werd daardoor zo populair dat hij met een enorme
meerderheid werd herkozen. Na zijn aftreden in 1837 brak de eerste grote
economische crisis uit, die veel armoede en ontwrichting bracht. De
democratisering, waarvan Jackson de exponent was, bleek vooral ook in de
diverse staten van betekenis. Overal werd in de jaren tussen 1820 en
1840 het algemeen kiesrecht ingevoerd, overigens alleen voor blanke
mannen. Maar de Verenigde Staten waren daarmee toch ver vooruit op
Europa.
4.6 De oorlog met Mexico
Tijdens de expansie naar het westen stuitte men aanvankelijk slechts op
enkele Indiaanse stammen, die taai maar vruchteloos verzet boden. Ten
slotte echter botste men in het zuidwesten op een andere macht, Mexico,
terwijl in het noordwesten het probleem van de afbakening van de grenzen
met Canada zou opdoemen. Wat Mexico betreft, in 1821 had dit gebied zich
losgemaakt van het Spaanse moederland en in het begin hadden de
Mexicanen geen enkel bezwaar tegen de Amerikaanse kolonisten die bij
drommen hun provincie Texas binnenstroomden. Maar op den duur werden de
Amerikanen een staat in de staat en zo kwam het in 1833 tot een conflict
dat uitmondde in de uitroeping van de republiek Texas in 1836. Het lag
voor de hand dat de Verenigde Staten de nieuwe republiek zouden
annexeren, maar ingewikkelde politieke manoeuvres leidden ertoe dat de
annexatie pas in 1845 tot stand kwam. Toen leidde zij tot oorlog: in
1846 vielen de geprovoceerde Mexicanen het Amerikaanse grensleger aan,
wat het begin betekende van een tweejarige strijd, die eindigde met een
volledige Mexicaanse nederlaag (zelfs Mexico City werd bezet) en
vervolgens tot de Vrede van Guadalupe Hidalgo (febr. 1848), waarbij
Mexico het hele gebied van wat nu Nieuw Mexico, Arizona en Californië
is, afstond. De president die verantwoordelijk was voor deze krachtige
imperialistische politiek, James Polk, wist in dezelfde tijd ook een
afdoende regeling met Engeland te treffen inzake de grensafbakening met
Canada. In het noordwesten werd door beide partijen wat toegegeven,
zodat de 49ste breedtegraad de grens werd (Oregon-verdrag 1846).
De oorlog met Mexico is het eerste grote voorbeeld van het Amerikaanse
imperialisme. Er bleek uit dat de Verenigde Staten zich weliswaar
tegenover de Oude Wereld isolationistisch opstelden, maar tegelijk naar
het westen een ontembare expansie te zien gaven, die zelfs verder ging
dan het eigen continent. Terwijl de Amerikanen de Atlantische Oceaan
beschouwden als een barrière waarachter zij veilig waren, zagen zij de
Grote Oceaan als een open weg naar de rijkdommen van Azië. Hun aandacht
in die richting begon al vroeg. Al in 1784 was een Amerikaans schip de
haven van Kanton binnengevaren en weldra waren de Verenigde Staten na
Engeland de voornaamste handelsmacht in het Verre Oosten. Nadat Engeland
in de Opiumoorlog de opening van China had afgedwongen, waren het de
Amerikanen die in 1853 Japan dwongen havens voor de westerlingen open te
stellen. Daarmee begon een betrokkenheid die onvoorstelbare gevolgen zou
hebben, maar tegelijk onafwendbaar leek. Deze ontwikkeling werd echter
in het midden van de 19de eeuw onderbroken door de strijd tussen het
Noorden en het Zuiden.
4.7 De strijd tussen Noord en Zuid
De stichters van de Amerikaanse staat hadden zich ernstige zorgen
gemaakt hoe zij hun federatie bij elkaar zouden kunnen houden. Met name
in het Zuiden was sprake van een opstandige geest tegen het federale
gezag en deze werd sterker naarmate de zuidelijke positie verzwakte. In
het conflict dat uiteindelijk ontstond draaide alles om het probleem van
de slavernij. Terwijl de Noordelijke Staten voor of ca. 1800 overgingen
tot, meestal geleidelijke, afschaffing van het systeem, schoot het in
het Zuiden juist diepe wortels door de opkomst van de katoenverbouw. In
het Noorden deden ondertussen de abolitionisten van zich spreken,
radicale tegenstanders van de slavernij, die langzamerhand steeds meer
indruk begonnen te maken. Zo verscherpten zich de tegenstellingen. Maar
de tegenstellingen zouden niet zo urgent zijn geworden, als niet de
uitbreiding naar het westen zulke grote dilemma's had opgeroepen. Zoals
gezegd werd aanvankelijk nog getracht een zeker evenwicht tussen Noord
en Zuid te bewaren. De problemen werden echter steeds groter en alleen
via compromissen in het Congres bleef de eenheid binnen de Unie
gehandhaafd, zoals in het geval van de toelating tot de Unie van
Californië in 1850. Californië lag ten dele in het Zuiden, maar
slavernij zou verboden zijn. Als zoenoffer aan het Zuiden kwam een
strenge wet op ontvluchte slaven, waarbij de federale macht kon worden
ingeschakeld als slaven naar het noorden ontsnapten. Maar weldra bleek
dat een noodoplossing. Ten gevolge van de nieuwe wet ontwaakte in het
Noorden de sympathie voor de negers, het abolitionisme groeide
plotseling snel. In 1852 verscheen het boek van Harriet Beecher Stowe
Uncle Tom's cabin en dit maakte het hele probleem wereldkundig. Snel
volgden de gebeurtenissen elkaar nu op. In 1854 kwam het voorstel de
pioniers in het westen zelf te laten beslissen (Kansas-Nebraska-wet
1854), maar in de praktijk leidde dat tot felle gevechten tussen voor-
en tegenstanders van de slavernij in Kansas (Bleeding Kansas). Het
Hooggerechtshof verklaarde in 1857 dat slaven altijd en overal bezit
bleven, ook als hun eigenaar ze meenam naar het Noorden. Het ging de
noorderlingen niet in de eerste plaats om sympathie voor de neger; wat
veeleer in het geding was, was de vrije toegang tot het westen voor de
kleine boeren. Dat was zo'n groot belang dat er in deze jaren een
algehele partijverschuiving plaatsvond. De Whigs, die ook aanhang hadden
onder de rijke planters van het Zuiden, raakten zo verscheurd over deze
zaak, dat hun partij letterlijk ten onder ging. Onder hun noordelijke
aanhangers werd een nieuwe partij gesticht, die zich de Republikeinen
noemde. In haar vaandel schreef deze partij de vrijheid van het westen.
Niet de kolonisten zelf zouden daar moeten beslissen of ze slavernij
wilden, maar het Congres. De gedachte aan een sterk centraal gezag was
dus primair. De nieuwe partij was geheel regionaal, alleen in het
Noorden vond ze aanhang. Maar dat bleek algauw voldoende. Immigratie had
in de laatste jaren het Noorden driemaal zo sterk in bevolking gemaakt
als het Zuiden, dat met zijn slavernijsysteem geen toevloed van blanken
kende. In 1860 won de Republikeinse presidentskandidaat
Abraham Lincoln de verkiezingen. Hoewel Lincoln geen abolitionist
was, was zijn verkiezing voor het Zuiden aanleiding om zich af te
scheiden. In april 1861 kwam het tot een gewapend treffen en daarmee
begon de Burgeroorlog (zie Amerikaanse Burgeroorlog). De oorlog mondde
uit in een overwinning voor het Noorden onder leiding van Lincoln
(1865). Deze werd op 14 april 1865 in een schouwburg neergeschoten door
een zuidelijke fanaticus.
De Burgeroorlog was een strijd met als inzet het voortbestaan van de
slavernij, maar tegelijk waren andere zaken in het spel. Tijdens de
oorlog bevrijdde Lincoln de slaven per proclamatie, die op 1 jan. 1863
van kracht werd (grondwettig bekrachtigd door het 13de amendement op de
Grondwet, 1865). Maar voor Lincoln ging het in de strijd minstens zozeer
om het behoud van de Unie, die immers het bewijs en de toetssteen van de
democratie moest zijn. Met die Unie was dan ook het federale systeem in
het geding; eens en voorgoed werd bewezen dat een staat niet zo maar de
Unie kan verlaten. Economisch heeft de Burgeroorlog weer een andere
betekenis gehad: het industriële, voor protectie geporteerde Noorden won
van het agrarische, liberale Zuiden en na de oorlog begon dan ook de
fabelachtige opbloei van de Amerikaanse industrie. Een laatste groot
gevolg van de oorlog was de openstelling van het westen als vrij land
voor de kolonisten (Homestead Act 1862).
4.8 Wederopbouw
In de periode 1865 tot 1877 vond op landelijk niveau het herstel van de
Unie in Washington en op regionaal niveau het herstel van het door de
oorlog geteisterde Zuiden plaats (zie Reconstruction). Het humanitaire
elan dat de Republikeinen na de oorlog wel bezielde, zakte al spoedig
weg. Zoals zo vaak na een oorlog moesten de idealen wijken voor de
materiële belangen. De zucht naar expansie en winst ging meer en meer
domineren. Geobsedeerd door hun industriële ontwikkeling konden de
machthebbers zich niet langer bekommeren om het Zuiden; in 1877 trokken
ze de laatste troepen daar terug en lieten het gebied aan zichzelf over
en daarmee de negers aan de willekeur van de blanken. Weldra wisten de
zuiderlingen door segregatie en ontneming van het kiesrecht de negers
terug te voeren tot een staat van semi-slavernij, en het Noorden, zelf
gevangen in materialisme en imperialisme met duidelijk racistische
elementen, liet dat allemaal toe (zie ook segregatie).
4.9 De industriële expansie
Zelden of nooit heeft een land zo'n snelle ontwikkeling doorgemaakt als
de Verenigde Staten in de jaren tussen de Burgeroorlog en de Eerste
Wereldoorlog. Het land werd in deze tijd vrijwel voortdurend geregeerd
door Republikeinse politici die de nauwste banden hadden met de grote
industrie. Alle faciliteiten konden de industriëlen krijgen, in een
broeikas van protectie floreerden zij, van inkomstenbelasting hadden zij
geen weet (pas het 16de amendement van 1913 zou de grondwettigheid
daarvan erkennen) en door corruptie en afpersing verrijkten zij zich nog
extra. Een kleine groep grootindustriëlen, ook wel de robber barons
genoemd, beheerste het land (John
D. Rockefeller, Edward H. Harriman, Leland Stanford, J.P. Morgan,
Andrew Mellon, Andrew Carnegie, enz.). Zij maakten zichzelf en daarmee
toch ook het land groot. Zij deden veel aan filantropie en stichtten
musea en universiteiten. Belangrijk was de wetenschappelijke basis en
begeleiding van de industriële groei, de ene uitvinding na de andere
werd gedaan (Edison,
Eastman,
Bell, enz.). De namen van de uitvinders en van de captains of
industry uit deze periode zijn in de geschiedenis van de Verenigde
Staten ongetwijfeld belangrijker dan die van de grotendeels corrupte
politici en presidenten uit dezelfde periode. De materiële opbloei ging
gepaard met veel corruptie, die van tijd tot tijd leidde tot schandalen,
waar steeds hoge ambtenaren en staatslieden bij betrokken waren. Een
enkele hervorming kwam tot stand; in 1883 werd door de Pendleton Act het
spoils system, dat rotatie van alle ambtenaren na elke verkiezing
inhield, verzacht en dat was een grote verbetering. Maar in het algemeen
was de toestand slecht. Doordat er geen controle was op het economische
leven braken van tijd tot tijd ernstige crises uit, waarin alleen de
sterksten zich konden handhaven (1873, 1893, 1907), maar ook dat
behoorde bij het wereldbeeld, dat steeds meer, voor zover men er een
diepere beschouwing op na hield, werd beheerst door het zgn. sociaal
darwinisme, compleet met de 'struggle for life' en de 'survival of the
fittest', nl. de rijken.
4.10 De grote immigratie
De industriële expansie vereiste veel arbeidskrachten en deze werden
geput uit de voortdurende en in omvang toenemende stroom van
immigranten. In 1800 woonden in de Verenigde Staten ruim 5 miljoen
mensen, in 1860 31 miljoen, in 1880 50 miljoen, in 1900 75 miljoen, in
1920 105 miljoen. Er waren jaren dat er meer dan een miljoen mensen
binnenkwamen (1907: 1!285!349). De eerste stroom van immigranten kwam
uit West-Europa, in het midden van de 19de eeuw vooral uit Ierland,
Duitsland en Scandinavië. In de jaren na 1885 begon de immigratie uit
Zuid- en Oost-Europa, m.n. uit Rusland (vervolgde joden) en Italië. Een
groot deel van de gelukzoekers vulde algauw de slums van de grote
steden. Bovendien ontstond in het land een antivreemdelingensentiment,
het zgn. 'nativism'. In de laatste decennia van de eeuw vonden
lynchpartijen plaats van Italianen en Chinezen en deze laatsten werden
door de Wet van 1882 zelfs geheel geweerd. Met Japan kwam het in 1907
tot een afspraak de immigratie te stoppen. Een algehele inperking van de
immigratie was pas mogelijk toen in de industrie een zekere verzadiging
was bereikt. Bij de immigratiewetten van 1921 en 1924 werden quota
opgesteld voor de verschillende nationaliteiten, waardoor een drastische
beperking van de immigrantenstroom werd bereikt.
4.11 Arbeidersorganisatie
Onder de miljoenen die in het Amerikaanse arbeidsproces werden
opgenomen, kwam het slechts langzaam tot organisatie. Deze was in de
eerste tijd sterk romantisch en idealistisch. De eerste National Labor
Union, gesticht in 1866, streed voor de achturige werkdag, maar faalde
toen zij zich in 1872 omvormde tot een politieke partij, de National
Labor Reform Party. De jaren van industriële expansie na 1870 leidden
tot vele arbeidsconflicten, zoals het verzet van de Ierse mijnwerkers,
de 'Molly Maguires' in Pennsylvania in 1875, de algemene spoorwegstaking
bij de Baltimore and Ohio-Railroad in 1877, bedwongen door federale
troepen, en de Haymarket Massacre van 1886, een botsing tussen politie
en anarchisten in Chicago.
De belangrijkste organisatie van de arbeiders in deze jaren was die van
de Knights of Labor, geleid door Terence Powderly. Zij streed zowel voor
politieke als voor arbeidsverbeteringen, maar werd ten slotte
overvleugeld door de in 1886 opgerichte American Federation of Labor (AFL),
die onder leiding van Samuel Gompers een veel zakelijker programma
voorstond. Felle botsingen, zoals de Homestead Massacre (1892), waarbij
de arbeiders in de staalfabrieken van Carnegie vochten met de
Pinkerton-detectives, en de Pullman-staking (1896) die het hele
treinverkeer in het Midden-Westen stillegde, gaven wel voedsel aan een
zekere radicalisering en leidden mede tot de opkomst van een meer
extreme arbeidersorganisatie, de Industrial Workers of the World (1905),
die de nadruk legde op de organisatie van ongeschoolde arbeiders en een
totale afschaffing van het bestaande loonstelsel eiste. Maar op den duur
hadden zulke echt revolutionaire bewegingen in het behoudende Amerika
geen kans, de toekomst was aan de pragmatische vakbonden die binnen het
bestaande bestel hun eisen wilden verwezenlijken. Door de AFL kwam in
1914 een antitrustwet tot stand, die bescherming bood aan de vakbonden.
Zie voorts vakbeweging.
4.12 Politieke veranderingen
Ontevredenheid onder kleine boeren en arbeiders manifesteerde zich op
het eind van de 19de eeuw in de groei van een derde partij, de
Populisten, die later grotendeels opging in de Democratische Partij.
In het begin van de 20ste eeuw was er algemene onrust over het vigerende
corrupte materialisme. Een hervormingsbeweging zette in, aanvankelijk
geconcentreerd in een groep intellectuelen en politici. Het scheen of
eindelijk ook politiek de tijd rijp werd voor verbeteringen. In 1901, na
de moord op president McKinley, was
Theodore Roosevelt president geworden. Hoewel hij aanvankelijk
argwanend stond tegenover de hervormers, die hij minachtend als
muckrakers bestempelde, begon hij toch langzamerhand in hun sporen te
treden. Roosevelt was een krachtig president, maar zijn openlijk partij
kiezen voor hervormingen kwam te laat. Toen zijn partij na zijn aftreden
weer een conservatieve koers begon te varen onder zijn opvolgers,
William Howard Taft (1909-1913), stichtte hij, na door de Republikeinse
Partij in 1912 als presidentskandidaat te zijn verworpen, een eigen
partij van de Progressieven. Door die scheuring kregen de Democraten de
kans om te winnen en hun kandidaat, Woodrow Wilson, was zelf een vurig
hervormer. De wezenlijke betekenis van 1912 is dat de Republikeinse
Partij de partij der conservatieven werd, terwijl de Democraten de keus
voor progressiviteit durfden te doen, wat hun op den duur een blijvende
meerderheidspositie zou opleveren. Inbegrepen in deze keuze was een ruil
in beginselen, want het waren nu de Democraten die ter wille van een
sociale verandering pleitten voor krachtig federaal bestuur, terwijl de
Republikeinen meer en meer de idee van de states' rights gingen
beklemtonen. De nazaten van Jefferson werden aanhangers van Hamilton en
omgekeerd. Het is waar, dat alles was in 1912 nog niet duidelijk, al
voltrok zich toen toch de scheiding der geesten. Pas met het optreden
van de tweede
Roosevelt, Franklin, werd de grote ruil bestendigd, werd ook de
Democratische Partij definitief de grootste partij van het land.
4.13 De voltooiing van het westen
Bij de trek naar het westen en het in het bezit nemen van het land
moesten de oorspronkelijke, rechtmatige bezitters van het land, de
Indianen, wijken. Dat ging gepaard met strijd, want de Indianen waren op
grond van hun ervaringen niet steeds van zins de blanke beloften te
geloven. Lange tijd had de Amerikaanse regering de fictie gehandhaafd
dat de Indiaanse stammen officieel vreemde mogendheden waren en de
relatie daarmee was daarom uitgedrukt in een lange reeks van verdragen,
die steeds weer inhielden dat de Indianen een deel van hun land
afstonden, maar de rest eeuwig mochten behouden. Telkens werden deze
verdragen geschonden als de druk van de kolonisten te sterk werd. Ten
slotte hadden de Indianen niet het minste vertrouwen meer in hun
tegenstanders. Over en weer werden gruwelijke wreedheden begaan, maar
ten slotte trokken de blanken aan het langste eind. De laatste grote
botsingen vonden plaats in 1876, toen generaal Custer met 266 man in een
Indiaanse hinderlaag liep en onderging, en in 1890 toen 200
Sioux-Indianen in de slag bij Wounded Knee of liever de slachting bij
Wounded Knee de dood vonden. Op het einde van de 19de eeuw waren alle
stammen getemd en bijeengedreven in reservaten, waar zij over het
algemeen slecht behandeld werden. Onder de Indianen ontstond daardoor
een grote afkeer van het reservaatleven en ideeën aangaande integratie
in de blanke maatschappij vonden gretig gehoor. Daarmee ontstond het
grote dilemma waar de Amerikaanse Indianen nog steeds voor geplaatst
zijn, nl. in hoeverre zij zichzelf zouden moeten zijn of omgekeerd
zouden moeten trachten gelijk te worden aan de blanken. Het bleek nl.
algauw dat de gemiddelde Indiaan niet in staat was zich te handhaven in
de felle concurrentiemaatschappij van Amerika. Toen in 1934 het Bureau
of Indian Affairs kwam met een nieuwe, betere politiek, waarbij de
reservaten in ere werden hersteld, maar nu met medezeggenschap van de
inwoners, werd dat door de meeste Indianen dankbaar aanvaard. Sindsdien
is sprake van een renaissance van het Indiaanse leven en ondanks grote
economische moeilijkheden hebben de Indianen, die ook snel in aantal
toenemen, een duidelijk nationaal bewustzijn herwonnen.
4.14 Het Amerikaanse imperialisme
Na de Burgeroorlog heerste er een stemming van totaal isolationisme,
zelfs in westelijke richting. De aankoop van Alaska in 1867 van Rusland
stuitte op groot verzet in het Congres. Een voorstel van president Grant
in 1870 om de Dominicaanse Republiek te naasten, werd verworpen.
Langzamerhand groeide met de opkomst van de industrie echter toch weer
de interesse voor de buitenwereld. De opmars in de Grote Oceaan werd
hervat: in 1875 kwam een verdrag met Hawaii tot stand, in 1878 kregen de
Amerikanen de exclusieve rechten op de haven Pago Pago op Samoa, in 1887
eveneens op Pearl Harbor in Hawaii, in 1898 sloot Hawaii zich bij de
Verenigde Staten aan. In 1898 geraakte Amerika in oorlog met Spanje over
het probleem Cuba (zie Spaans-Amerikaanse Oorlog). Als resultaat van
deze oorlog kwam Cuba onder Amerikaanse voogdij. De Verenigde Staten
verwierven voorts de Filippijnen en Puerto Rico, en daarmee werd Amerika
nolens volens een koloniale mogendheid. De oorlog met Spanje was de
inleiding tot een rigoureuze Amerikaanse politiek in het Caribische
gebied, door Theodore Roosevelt geformuleerd als zijn aanvulling op de
Monroe-leer (Roosevelt-corollary): de Verenigde Staten zouden in elk
land op het Amerikaanse continent dat door binnenlandse troebelen niet
in staat was aan zijn verplichtingen te voldoen het recht hebben in te
grijpen en orde op zaken te stellen, om zo Europese interventie te
voorkomen. Weldra landden de Amerikaanse mariniers dan weer op deze dan
gene kust en soms bleven zij enkele jaren en regelden de zaken. Eveneens
werd Panama na een operetterevolutie losgemaakt van Colombia, zodat een
Panamese regering de Verenigde Staten op goede voorwaarden kon toestaan
het Panamakanaal te graven (1903-1914). Theodore Roosevelt voerde zeer
bewust een politiek die het einde betekende van de isolatie. Overal in
de wereld mengde hij zich in de conflicten, m.n. in het Verre Oosten.
Overal probeerde hij de balance of power te bewaren, steunde eerst Japan
tegen Rusland en vervolgens, na Japans bliksemoverwinning in 1904/1905,
Rusland. De Verenigde Staten, zo meende hij, waren geroepen om de rol
van Engeland in de wereld te gaan overnemen en een pax Americana te
vestigen. Ook in Europese zaken mengde hij zich. Roosevelt zag in dat de
Verenigde Staten niet langer afzijdig konden blijven in de wereld nu het
een machtige mogendheid werd. Uiteindelijk zou Woodrow Wilson de
Verenigde Staten werkelijk betrekken in de wereld.
4.15 De Eerste Wereldoorlog
In aug. 1914 verklaarde de Amerikaanse regering categorisch dat ze
neutraal zou blijven. Toch geraakte zij drie jaar later, in april 1917,
betrokken in de strijd. Daarvoor zijn verscheidene redenen aan te geven,
maar voorop moet worden gesteld dat het de regering in Washington ernst
was met haar neutraliteit. Wilson zelf geloofde erin en zag er zelfs een
middel in om als bemiddelaar op te treden. Maar het Duitse optreden, m.n.
de onbeperkte duikbootoorlog (1 febr. 1917), maakte het Wilson
onmogelijk zich afzijdig te houden. Eerst verbrak hij de diplomatieke
betrekkingen en na het bekend worden van het Zimmermann-telegram (een
geheime Duitse belofte van steun aan Mexico om Californië en andere
gebieden terug te krijgen) verklaarde hij op 2 april 1917 Duitsland de
oorlog. Er zijn ook andere verklaringen gegeven voor het deelnemen van
de Verenigde Staten aan de oorlog. Volgens sommige historici maakten de
Amerikaanse leningen en munitieleveranties aan de geallieerden het voor
de Verenigde Staten onmogelijk afzijdig te blijven, daar een verlies van
de Entente een te grote schadepost zou hebben betekend. Een andere
verklaring is dat in de kringen rondom Wilson de overtuiging heerste dat
Amerika genoodzaakt was het machtsevenwicht te helpen bewaren en daarom
wel moest strijden tegen Duitsland. Wilson bleef ondanks alles geloven
aan een rechtvaardige vrede, de oorlog ging zijns inziens tegen de
Duitse autocratie 'to make the world safe for democracy'. Bij de
vredesbesprekingen in Parijs met de Europese realistische politici
Clemenceau en Lloyd George was Wilson niet in staat al zijn dromen te
verwezenlijken. Bewust berustte hij in compromissen, omdat hij geloofde
dat in de Volkenbond, zijn grote droom, alle problemen wel een oplossing
zouden vinden. Het punt waar hij op stond, was dat de Volkenbond
onlosmakelijk werd verbonden aan het vredesverdrag. Een meerderheid in
de Amerikaanse Senaat vond echter dat het Volkenbondsverdrag afbreuk
deed aan Amerika's soevereiniteit. Door wederzijdse koppigheid mislukte
een compromis. Wilson werd door een beroerte getroffen en was niet meer
in staat leiding te geven. De Verenigde Staten bleven buiten de
Volkenbond en vielen terug in het oude isolationisme. Het volk, dat
genoeg had van het internationale avontuur, koos bij de verkiezingen van
1920 de Republikein Warren Harding met grote meerderheid tot president.
4.16 De tijd tussen de oorlogen
Nog eenmaal leek het of de goede oude tijd was teruggekeerd. De
Republikeinen bleven tot 1933 aan de macht. Een schijnwelvaart leidde
tot oppervlakkig optimisme. In het binnenland keerde men terug tot kras
materialisme; in het buitenland hield men zich angstvallig afzijdig van
de Volkenbond, maar nam men wel initiatieven tot verdragen die van
ontwapening en vrede spraken. Het geestelijke klimaat in de jaren
twintig, de roaring twenties, getuigde van onrust en onzekerheid. Voor
het eerst werd een generatieconflict openbaar, onder de jongeren zich
uitend in vrijgevochtenheid en protest, al was het nog op beperkte
schaal. In 1929 barstte de zoveelste economische crisis los, de
ernstigste die zich ooit in de geschiedenis van de westerse economieën
heeft afgespeeld (zie crisis [economie]). In 1932 won de Democraat
Franklin Delano Roosevelt de presidentsverkiezingen. Omringd door
deskundigen waagde hij het de problemen met flair en visie aan te pakken
(de New Deal). In 1936 herkozen, probeerde Roosevelt, met het oog op de
internationale situatie, het volk mee te krijgen in een meer
internationale politiek. Hij stuitte echter op een muur van verzet. Het
isolationisme was zo sterk in deze jaren dat de president het land
slechts stapje voor stapje ertoe kon brengen het Duitsland van
Hitler te weerstaan. Pas de Japanse verrassingsaanval op Pearl
Harbor op 7 dec. 1941 bracht de Verenigde Staten in de oorlog.
4.17 De Tweede Wereldoorlog
Het land was in het geheel niet klaar voor de oorlog, maar wist in korte
tijd een miljoenenleger op de been te brengen, alsmede een gigantische
vloot en luchtvloot. Weldra vochten Amerikanen op alle fronten, landden
in 1943 in Noord-Afrika en Italië, in 1944 in Normandië en hadden een
beslissend aandeel aan de definitieve nederlaag van Duitsland (zie voor
het verloop van de oorlog Tweede Wereldoorlog). Roosevelt, in 1940 en
1944 als president herkozen, hoopte de organisator van de vrede te
worden, maar hij begreep dat hij Wilsons fouten moest vermijden. In de
internationale organisatie, die hij evenzeer nastreefde en die nu de
Verenigde Naties zou moeten heten, wilde hij een realistisch
machtsoverwicht van de vier grote mogendheden aanvaarden. De Verenigde
Staten, Groot-Brittannië, de Sovjet-Unie en China moesten de vier
politieagenten van de wereld worden in duidelijk afgebakende
invloedssferen, maar tegelijk in nauwe samenwerking. Vlak voor het einde
van de oorlog, op 12 april 1945, stierf Roosevelt.
4.18 Naoorlogse ontwikkelingen 1945-1960
Roosevelts opvolger, Harry S. Truman, was een geheel andere
persoonlijkheid. Onder zijn bewind ontstond de breuk met de Sovjet-Unie.
Het falen van de Russisch-Amerikaanse relatie leidde de zgn. Koude
Oorlog in. De Sovjet-Unie wist Oost-Europa in haar greep te brengen,
Duitsland was verdeeld en in het Westen boden de Amerikanen militaire en
economische hulp (1947 Truman-doctrine, Marshallplan) en deden een
Atlantisch bondgenootschap ontstaan. In het Verre Oosten traden de
Amerikanen op als bezettende mogendheid in Japan, maar zij verloren
China. De overwinning in 1949 van
Mao Zedong en de nederlaag van
Tjiang K'ai-sjek leidde in Amerika tot een traumatische reactie,
want een eeuw lang had men geloofd in de speciale Amerikaans-Chinese
vriendschap. Nu werd het land tot aartsvijand verklaard. In die geladen
atmosfeer waren oorlogen tegen de 'communistische duivel' een haast
noodzakelijke uitlaatklep (vgl. de Koreaanse Oorlog). Concluderend kan
men stellen dat het optreden van de Verenigde Staten in de Tweede
Wereldoorlog wel leidde tot de bevrijding van de wereld, maar dat het
tevens een Amerikaanse zelfoverschatting in de hand werkte. Wat men
gepresteerd had, was indrukwekkend, maar de gevolgtrekking dat men nu
overal ter wereld regelend kon optreden, zou bittere gevolgen hebben.
Ook hier gold weer dat de betrekkelijk jonge natie er nog niet in
slaagde haar eigen identiteit en daarmee haar rol in de wereld te
vinden. De voornaamste voorwaarde daarvoor, een binnenlandse
consolidatie, was nog niet aanwezig.
Na de oorlog ontwikkelde zich in de Verenigde Staten in snel tempo een
onvoorstelbare welvaart. Er waren weliswaar vergeten groepen, maar de
grote meerderheid bereikte een peil van leven als nooit tevoren. Een
economische en technische revolutie veranderde het land totaal.
Onzekerheid en schrikreacties konden niet uitblijven. Mensen die in het
snelle proces van verandering ontworteld raakten, volgden gemakkelijk
extremistische leiders, zoals ca. 1950 Joseph McCarthy. Deze fervente
anticommunist slaagde erin een hetze te bewerkstelligen tegen alles wat
intellectueel en in zijn ogen links was. Maar het systeem bracht hem ook
weer ten val. Uiterst rechtse en linkse agitatie hadden als het erop
aankwam geen kans; de Amerikaanse politiek bleef bepaald door het
midden. De Democratische coalitie, die door Roosevelt tot stand was
gekomen (de steden, de etnische minderheden, de intellectuelen, de
zwarten), bleef in de meerderheid. Dat bleek bij de herverkiezing van
president Truman in 1948, tegen alle verwachting in. Wel zocht het
kiezersvolk in 1952 heul bij de vaderlijke figuur van Eisenhower, die
als Republikeins kandidaat optrad (in 1956 herkozen), maar gedurende
bijna zijn gehele bewind bleef de meerderheid van het Congres
Democratisch.
De jaren vijftig waren jaren van betrekkelijke rust. In de buitenlandse
politiek beheerste John Foster Dulles als minister van Buitenlandse
Zaken de situatie, strak vasthoudend aan zijn streven naar het tegengaan
van expansie ( containment) van de communistische wereld door middel van
militaire bondgenootschappen. In het binnenland bleef de welvaart duren.
Het enige lang verdrongen probleem dat toen aan de oppervlakte kwam, was
dat van de relaties tussen de rassen. Oorzaken daarvan waren de
veranderde mentaliteit ten gevolge van de oorlog tegen Hitlers racisme,
de door de televisie bevorderde communicatie en niet het minst het
ontwaken van de zwarte bevolking zelf. Zie voor de ontwikkelingen en
gebeurtenissen inzake de relaties tussen de rassen segregatie
[sociologie].
4.19 De crisis van de jaren zestig
Toen in 1961 president
John F. Kennedy het roer in handen nam, leek het alsof de Verenigde
Staten op de drempel stonden van een betere toekomst. Kennedy mocht
onervaren zijn, hij bracht het land in beweging. Van de conflicten en
fouten die hij meemaakte en beging (de Varkensbaai-invasie op Cuba,
april 1961, was wel de ernstigste) leek hij te leren. Nadat het in okt.
1962 tot een zeer ernstig conflict was gekomen met de Sovjet-Unie, die
raketten wilde opstellen op Cuba, volgde reeds in aug. 1963 de
ondertekening van het verdrag met de Sovjet-Unie en Groot-Brittannië
over het verbod van bovengrondse kernproeven. Verzoening leek mogelijk.
Maar tegelijk verstrikte Kennedy zich in de ingewikkelde situatie in
Vietnam, waar op het einde van 1963 reeds 16.000 Amerikaanse 'adviseurs'
aanwezig waren. De aandacht van de natie en de wereld was evenwel
gevestigd op optimistischer zaken: het probleem van de zwarten in het
Zuiden leek oplosbaar, de sociale zorg werd uitgebreid, Amerika's
technisch kunnen werd bewezen door succesvolle ruimtevaarten. De moord
op Kennedy op 22 nov. 1963 in Dallas (Texas) veroorzaakte dan ook een
schok in de hele wereld. Zijn opvolger,
Lyndon B. Johnson, stelde zich tot taak Kennedy's werk voort te
zetten. Op binnenlands terrein behaalde hij grote successen, zowel wat
betreft de burgerrechtswetten als op sociaal gebied. Maar meer nog dan
zijn voorganger verstrikte hij zich in het conflict in Vietnam. Binnen
enkele jaren had hij een Amerikaanse troepenmacht van een half miljoen
man naar Zuidoost-Azië gestuurd. De oorlog in Vietnam werd een
nachtmerrie, de voornaamste oorzaak van een snel groeiend gevoel van
crisis in Amerika zelf. Wat wezenlijk in het geding was, was Amerika's
identiteit: moest het, kon het de rol van politieagent in de wereld
spelen? Of was het veeleer geroepen om een voorbeeld te zijn en moest
het dus eerst in eigen huis orde op zaken stellen? Johnson geloofde dat
het allebei tegelijk mogelijk was, maar het verzet was te groot. Het
probleem van de zwarte bevolking, de armoede in eigen land, de onrust
onder de jeugd, die zich uitte in gewelddadig verzet op de
universiteiten, en in het algemeen de toenemende geweld- en
misdadigheid, waren tekenen aan de wand. Johnson, die in 1964 met een
overweldigende meerderheid de presidentsverkiezingen had gewonnen,
verspeelde het vertrouwen van het volk nadien zozeer dat hij in maart
1968 de beslissing nam zich niet herkiesbaar te stellen als president.
In een felle verkiezingscampagne, waarin het geweld als voornaamste
slachtoffer de Democratische leider Robert Kennedy eiste (vermoord te
Los Angeles 5 juni 1968), slaagde ten slotte de Republikeinse kandidaat
Richard M. Nixon erin met een minieme meerderheid te winnen van Hubert
Humphrey.
4.20 De jaren zeventig
Nixon trachtte via een gematigd conservatieve koers te komen tot een
kalmering van de hartstochten, een verzoening van de tegenstellingen.
Daarbij beriep hij zich op de zgn. zwijgende meerderheid. In zekere zin
slaagde deze opzet. De onrustige jeugd vluchtte in romantiek en mystiek
en, voornaamste van al, de oorlog in Vietnam werd beperkt door het
geleidelijk terugtrekken van Amerikaanse troepen uit Vietnam. In een
diplomatiek spel van allure, waarin
Nixons bekwame adviseur
Henry Kissinger (sedert 1973 minister van Buitenlandse Zaken) een
hoofdrol speelde, zochten de Verenigde Staten in 1971 toenadering tot de
Volksrepubliek China (febr. 1972: bezoek Nixon aan Peking) en vervolgens
tot de Sovjet-Unie (mei 1972). Gesterkt door deze successen, maar ook,
zoals later zou blijken, door manipulaties van ongehoorde omvang, won
Nixon de presidentsverkiezingen van nov. 1972 met een overweldigende
meerderheid van zijn Democratische opponent George McGovern. Als een
laatste hoogtepunt in het Nixon-bewind kan worden beschouwd de
beëindiging van het Amerikaanse militaire ingrijpen in Vietnam, begin
1973; daarna ging het met het gezag van de regering snel bergafwaarts.
Ongekende tegenslagen kreeg de regering nl. te verwerken toen bekend
werd dat zij in Cambodja in het geheim bombardementen had laten
uitvoeren zonder het Congres daarvan in kennis te stellen, maar vooral
toen de Watergate-affaire, waarbij het Witte Huis betrokken was, aan het
licht kwam. Nadat de justitiële commissie van het Huis van
Afgevaardigden op 27 juli impeachment had aanbevolen en Nixon zelf door
een opzienbarende verklaring op 5 aug. zijn betrokkenheid bij het
schandaal had toegegeven, bleek zijn positie onhoudbaar te zijn
geworden. Op 9 aug. 1974 trad hij af. Hij werd opgevolgd door
vice-president
Gerald Ford, de eerste niet-gekozen president van de Verenigde
Staten. Hij was een man van simpele, oprechte signatuur, en hij bleek de
geschikte figuur om de nationale tegenstellingen te verzoenen. Hij
voerde een zeer voorzichtige politiek, en onder zijn bewind kwam het
land weer tot rust. In 1976 stond Ford kandidaat voor het
presidentschap, maar met een zeer kleine meerderheid werd de Democraat
James E. (Jimmy) Carter uit Georgia tot president gekozen. Carter
zal evenmin als Ford de geschiedenis ingaan als een groot leider. Hij
werd waarschijnlijk gekozen om de indruk van zuiverheid die hij maakte,
en hij was ook vol goede bedoelingen. Maar hij miste elk charisma, was
een piekerende, zorgvuldige bestuurder, die zijn volk niet bezielen kon
en het Congres niet kon meekrijgen. Misschien zijn beste en
belangrijkste werk lag op het gebied van de buitenlandse politiek. De
verzoening van Israël en Egypte was zijn persoonlijke triomf (zie Camp
David-akkoorden), ook al leidde ze niet tot een algehele vrede in het
Midden-Oosten. Maar zijn aanzien en dat van de Verenigde Staten werden
ernstig geschaad door de crisis in Iran, waar de pro-Amerikaanse
regering van de sjah ten val kwam en een fundamentalistisch-islamitisch
bewind van geestelijken het volk opzweepte tegen de Verenigde Staten. In
nov. 1979 werden 52 Amerikaanse ambassadepersoneelsleden in Teheran door
Iraniërs gegijzeld (zie ook Iran § 7.3). Het succes van hun vrijlating
ruim een jaar later, precies op de dag van de inauguratie van de nieuwe
president, de conservatieve Republikein,
Ronald Reagan (20 jan. 1981), straalde echter op de laatste af in
plaats van op Carter en diens behoedzame diplomatie.
4.21 De jaren tachtig
Reagan beloofde de kiezers nationale trots, herstel van de Amerikaanse
identiteit, en vooral een einde aan de bureaucratische bemoeizucht van
de federale regering. Reagan, die in 1984 werd herkozen, voerde enorme
belastingverlagingen door. Deze liet hij echter gepaard gaan met een
forse stijging van de defensiebegroting, waardoor de overheidsuitgaven
toch nog onbeheersbaar werden en er een enorm begrotingstekort ontstond.
Dit alles ging ten koste van de sociale zorg voor de minder bedeelden.
Zijn buitenlandse beleid was in hoge mate gericht op het terugdringen
van het communisme (containment); daadwerkelijk gebeurde dat in Grenada
(1983), El Salvador en Nicaragua. Het leidde tevens tot zware
bewapening, tot afkoeling van de economische en culturele betrekkingen
met de Sovjet-Unie, tot trouwbetuigingen aan Taiwan. Reagans harde lijn
moest duidelijk maken dat de Verenigde Staten na het debacle in Vietnam
weer zelfverzekerd de eerste plaats in de internationale politiek
moesten bezetten.
Dat plan liep echter schipbreuk toen in 1986 de Iran-contra-affaire (zie
Irangate) aan het licht kwam. Meer succes had hij in zijn beleid ten
opzichte van de Sovjet-Unie. Maar de dooi in de betrekkingen tussen de
Sovjet-Unie en de Verenigde Staten was eerder de verdienste van de
nieuwe Sovjetleider
Michail Gorbatsjov dan van Reagan. De besprekingen tussen de beide
supermachten leidden tot verregaande wapenbeheersingsakkoorden (zie
hiervoor SALT en START).
De presidentsverkiezingen van nov. 1988 leverden opnieuw een overwinning
voor de Republikeinen op. Reagans vice-president
George Bush versloeg Michael Dukakis en werd de nieuwe president,
maar in het Congres verstevigden de Democraten opnieuw hun meerderheid
in beide Kamers. Na de omwenteling in Oost-Europa in het najaar van 1989
richtten de Verenigde Staten zich niet langer op het terugdringen van de
communistische invloedssfeer maar ondersteunden ze voorzichtig
Gorbatsjovs perestrojka. Tijdens de topconferentie op Malta (dec. 1989)
maakten Bush en Gorbatsjov formeel het einde van de Koude Oorlog bekend.
Meer moeite had Amerika met zijn rol van politieagent in de wereld. Zo
besloot Bush eind dec. 1989 tot een invasie van Panama om het bewind van
dictator en drugshandelaar M. Noriega omver te werpen, maar hij bleef
passief toen de Chinese regering begin juni 1989 op bloedige wijze de
democratische beweging op het Plein van de Hemelse Vrede had onderdrukt.
4.22 De jaren negentig
Het einde van de Koude Oorlog bracht echter opnieuw de internationale
verhoudingen in gevaar. Nu het evenwicht tussen de twee supermachten was
weggevallen, ontstonden overal op de wereld nieuwe brandhaarden. In het
Midden-Oosten viel Irak in 1990 Koeweit binnen, wat leidde tot de
Golfcrisis, gevolgd door de korte Tweede Golfoorlog, waarin de Verenigde
Staten een voortrekkersrol speelden.
Op binnenlands gebied was Bush aanzienlijk minder succesvol. Zijn
economisch en sociaal beleid, dat weinig aandacht had voor de economisch
zwakkeren, werd sterk bekritiseerd. De levensomstandigheden van m.n. de
zwarte bevolking gingen achteruit wat leidde tot o.a. uitbarstingen van
geweld.
De presidentsverkiezingen van 1992 eindigden in een overwinning van de
Democratische kandidaat
Bill Clinton en diens running mate Al Gore. Opvallend was de derde,
onafhankelijke, kandidaat Ross Perot, die 19% van de stemmen behaalde.
Als 42ste president van de Verenigde Staten kon Clinton bovendien
rekenen op een comfortabele Democratische meerderheid in beide Kamers
van het Congres. Clinton had aanvankelijk moeite met de bepaling van het
buitenlands beleid. Na enige tijd trad hij echter in de burgeroorlog in
Joegoslavië krachtdadiger op en streefde daarbij de EG voorbij. Op het
gebied van geneeskundige hulp verzachtte hij de regelgeving. Hij
verkleinde het defensiebudget (hij beëindigde het SDI-programma) en
bewerkstelligde dat homoseksuelen niet 'direct' ontslagen werden uit het
leger als hun homoseksualiteit bekend werd.
In mei en juni 1993 bereikte president Clinton overeenstemming met de
Senaat en het Huis van Afgevaardigden over de geamendeerde begrotingen,
waarbij Clinton talloze concessies moest doen. Uiteindelijk werden de
plannen in aug. goedgekeurd, waarbij de stem van vice-president Gore in
de Senaat de doorslag moest geven, toen de stemmen staakten. De
economische groei was met ruim 2% hoger dan verwacht, maar het tekort op
de handelsbalans groeide, vooral met Japan. In het bedrijfsleven namen
de winsten in 1993 toe, maar in veel gevallen was dat meer te danken aan
forse saneringen (die op hun beurt weer bijdroegen aan de werkloosheid)
dan aan groeiende omzetten. Tegen het in 1992 door de toenmalige
president Bush gesloten vrijhandelsakkoord met Canada en Mexico, de
North American Free Trade Agreement (NAFTA), bleef, ondanks vele
aanpassingen, veel verzet bestaan, zowel onder het publiek als in het
Congres.
In de eerste week van jan. 1993 sloten de toen nog in functie zijnde
president Bush en zijn Russische ambtgenoot Jeltsin een
kernwapenakkoord, Start II, waarbij Rusland en de VS zich verplichtten
het aantal langeafstandskernwapens in tien jaar drastisch terug te
brengen. In april had Clinton in het Canadese Vancouver een ontmoeting
met
Jeltsin, waar hij de Russen economische steun en investeringen
toezegde voor een bedrag van 1,6 miljard dollar.
Eind febr. ontplofte een autobom in de parkeergarage onder een van de
twee torens van het New-Yorkse World Trade Center, waar ongeveer 50!000
mensen werken. Er vielen zes doden en meer dan duizend gewonden. De
schade werd geraamd op 1 miljard dollar. In de daaropvolgende maanden
werden verschillende verdachten gearresteerd die banden bleken te hebben
met extremistische islamitische organisaties.
In de loop van 1994 werd Clintons positie ondermijnd door een onderzoek
naar financiële transacties die hij en zijn vrouw Hillary hadden
verricht toen Clinton gouverneur van Arkansas was - de
Whitewater-affaire - en door de beschuldiging van seksuele intimidatie
door een vroegere medewerkster uit Arkansas, Paula Jones. In april boog
het Congres zich over Clintons voorstellen om een algemene
ziektekostenverzekering in te voeren. Ongeveer eenvijfde van de
Amerikanen is onverzekerd en de speciale regeling voor bejaarden en
behoeftigen, Medicare, stevende op een bankroet af. Na talloze
schermutselingen tussen de president en verschillende Huis- en
Senaatscommissies zag Clinton zich in 1995 gedwongen zijn voorstellen
tot invoering van een algemene ziektekostenverzekering af te blazen.
Dezelfde maand keurde het Huis van Afgevaardigden met enige aanpassing
de Wet-Brady goed, waarmee de Senaat in nov. 1993 had ingestemd en die
de aanschaf van wapens aan regels onderwierp. Een tweede wet, die o.a.
voorzag in meer politie, beperking van verkoop van zware aanvalswapens
en zwaardere straffen voor geweldsdelicten, werd in augustus eveneens
door Senaat en Huis goedgekeurd. Euthanasie werd onder strenge
voorwaarden toegelaten onder een nieuwe wet, die in nov. in Oregon van
kracht werd. Op het terrein van de buitenlandse politiek werden de in
1975 ingestelde economische sancties tegen Vietnam in febr. 1994
opgeheven. In dezelfde maand vroegen de VS de Verenigde Naties sancties
in te stellen tegen Noord-Korea, dat weigerde inspecteurs van het
internationale atoomagentschap IAEA toe te laten tot nucleaire
installaties. In juni stapten de Noord-Koreanen uit het IAEA en dreigden
met oorlog, maar de voormalige president Carter slaagde erin de
Noord-Koreanen te bewegen hun kernwapenprogramma's stop te zetten. In
okt., na de dood van de Noord-Koreaanse leider Kim Il Sung, werd
afgesproken dat de betrokken installaties zouden worden ontmanteld.
De oorlog in Bosnië leidde tot onenigheid binnen de NAVO, waar de VS -
onder druk van het Congres - pleitte voor krachtdadiger optreden tegen
de Serviërs en opheffing van het wapenembargo tegen de moslims. In dec.
kwam na bemiddeling van ex-president Carter een staakt-het-vuren tot
stand tussen de strijdende partijen. Ook in 1995 bleef er verdeeldheid
tussen de president en het Congres over de kwestie-Bosnië. In aug. 1995
nam het Congres een wetsontwerp aan om het wapenembargo tegen Bosnië
eenzijdig op te heffen, maar Clinton sprak daar zijn veto over uit,
omdat dit een eensgezinde aanpak van de NAVO-landen binnen het VN-kader
zou doorkruisen. In nov. 1995 nodigde Clinton de strijdende partijen in
het voormalig Joegoslavië uit voor een vredesconferentie op een
luchtmachtbasis in Dayton, Ohio, waar na moeizame besprekingen een
vredesverdrag werd gesloten tussen de presidenten van Bosnië, Kroatië en
Servië.
In juli 1994 kwamen koning Hoessein van Jordanië en de Israëlische
premier
Rabin naar Washington om officieel een einde te maken aan de sinds
1948 bestaande staat van oorlog tussen beide landen.
In nov. gingen de Amerikanen naar de stembus om 35 van de 100 senatoren,
alle 235 afgevaardigden, 36 gouverneurs en talloze burgemeesters en
andere functionarissen te kiezen. De Democratische Partij verloor voor
het eerst sinds 1954 haar meerderheid in beide huizen van het Congres.
Van de 50 staten vielen er 31 toe aan de Republikeinen en 18 aan de
Democraten. Waarnemers typeerden de verschuiving als een revolte van de
gelovige, belastingbetalende huisvaders tegen het in hun ogen veel te
toegeeflijke beleid jegens zwarten, immigranten, criminelen en andere
minderheden.
De economie ontwikkelde zich in 1994 voorspoedig. Het BNP groeide met
bijna 4%, de inflatie liep terug tot nauwelijks meer dan 2% en het
begrotingstekort over 1994 was het laagste in vijf jaar. Toch konden de
Democraten bij de verkiezingen in 1994 niet profiteren van het gunstige
economische tij, doordat veel Amerikanen het herstel nauwelijks voelden.
In het bedrijfsleven werden op grote schaal saneringen doorgevoerd,
waardoor veel mensen hun baan verloren en met minder genoegen moesten
nemen. Vooral in Californië, waar veel arbeidsplaatsen verloren waren
gegaan, was de ontevredenheid groot na tien jaar van bezuinigingen op
defensie. Ook de beurzen reageerden nerveus, waarbij een reeks
renteverhogingen een rol speelde. Na 18 maanden moeizame
handelsbesprekingen met Japan, waarbij de VS meermalen met sancties
dreigden, werd in okt. 1994 een akkoord bereikt. Japan beloofde de
handelsbeperkingen op o.a. verzekeringen, medische apparatuur en
telecommunicatiemiddelen aan te pakken.
Het politieke bedrijf stond in 1995 in het teken van de verschillende
beleidsvisies van de Democratische president en het door de
Republikeinen beheerste Congres. Leidraad voor het Congres was het
Contract with America, het programma waaraan vooral de naam van Senator
en fractieleider Newt Gingrich was verbonden. Het was het uitgangspunt
voor wetsvoorstellen om begrotingstekorten onwettig te verklaren, om
harder op te treden tegen criminaliteit, om de bijstandsuitkeringen en
de ziektekostenregelingen te beperken, om de belastingen voor de
middenklasse te verlagen en om de bevoegdheden van de president om
troepen in te zetten voor VN-operaties in te dammen.
Uiteindelijk werden maar weinig van deze voorstellen door beide huizen
van het Congres goedgekeurd en moesten keer op keer moeizame
compromissen worden gesloten tussen het Witte Huis en Huis en Senaat.
In juni werd het echtpaar Clinton na een onderzoek door een federaal
bureau vrijgepleit van laakbaar gedrag inzake het Whitewater-project in
Arkansas. Het hele onderzoek van de speciale Senaatscommissie werd
echter voortgezet. In okt. werden de Egyptenaar Omar Abdel Rahman en
negen andere fundamentalistische moslims schuldig bevonden aan het
beramen van terreuracties, waaronder de aanslag met een autobom op het
New-Yorkse World Trade Center in 1993. In jan. 1996 werd Rahman tot
levenslang veroordeeld. Negen van zijn geestverwanten kregen eveneens
lange gevangenisstraffen. De onvrede over de betrekkingen tussen
etnische groepen werd in okt. aangewakkerd door de 'Million Man March'
in Washington (waaraan in werkelijkheid ongeveer 400.000 zwarte mannen
meededen), een initiatief van de zwarte leider Louis Farrakhan.
Farrakhan, de leider van de Nation of Islam, riep gemengde gevoelens op:
enerzijds wees hij de zwarten op hun eigen morele en sociale
verantwoordelijkheden, anderzijds wees hij integratie af en verdedigde
hij etnocentrische, seksistische en antisemitische standpunten.
Het conflict tussen de regering-Clinton en het door de Republikeinen
beheerste Congres over de begroting van 1996 zorgde ervoor dat in nov.
en medio dec. 1995 honderdduizenden ambtenaren op non-actief moesten
worden gesteld. Begin jan. 1996 werd het geschil voorlopig bijgelegd
doordat het Congres alsnog instemde met een overbruggingsregeling.
Clinton presenteerde daarop een eigen plan om in zeven jaar het
begrotingstekort weg te werken, maar met minder bezuinigingen dan het
Congres wenste. Officiële goedkeuring geschiedde in april, toen over de
laatste geschillen overeenstemming was bereikt.
In aug. 1996 stemde Clinton in met een grondige herziening van de
bijstandswet uit 1935. In de nieuwe wet is een uitkering geen federale
aangelegenheid meer, maar werd de uitvoering gedelegeerd aan de staten,
die van uitkeringsgerechtigden een tegenprestatie konden eisen. Ook werd
aan de duur van de uitkering in principe een limiet van vijf jaar
gesteld. De omstreden nieuwe immigratiewet, waarover het Congres al
jaren delibereerde en waarin de rechten van vluchtelingen en
asielzoekers werden beperkt, werd in het najaar, in afgezwakte vorm,
door het Congres goedgekeurd.
De president en zijn vrouw werden in 1996 achtervolgd door oude en
nieuwe schandalen. De Whitewater-affaire, waarin Hillary Clinton als
getuige werd gehoord, het rapport van een Senaatscommissie dat Hillary
in 1994 waarschijnlijk het onderzoek had tegengewerkt naar de zelfmoord
van Witte Huismedewerker Vincent Foster, die met Whitewater in verband
leek te staan, en de zaak van Paula Jones, die Clinton van ongewenste
intimiteiten had beschuldigd toen hij gouverneur van Arkansas was. Het
Hooggerechtshof besloot pas in 1997 een beslissing te nemen over de
ontvankelijkheid van de aanklacht.
4.23 Tweede ambtstermijn Clinton
De verkiezingen van nov. 1996 leverden een duidelijke overwinning op
voor Clinton, die echter door de zeer lage opkomst (minder dan de helft
van de kiesgerechtigden) net niet de verhoopte meerderheid van stemmen
verkreeg: 49% tegen 41% voor de Republikeinse kandidaat Robert Dole. De
Republikeinen wisten echter hun meerderheid in beide huizen te behouden,
al werd die wel iets kleiner. Een groot aantal ministers van de oude
regeringsploeg trad af. Madeline Albright, de vroegere ambassadeur bij
de VN, werd de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken.
Op de G 7-top in juni in het Franse Lyon drong Clinton opnieuw aan op
een internationale aanpak van het terrorisme, maar hij kreeg weinig
bijval van de Europese landen, die vooral verbolgen waren over de
Amerikaanse boycot van Iran en Libië. In maart was de wet-Helms-Burns
aangenomen, die sancties oplegde aan buitenlandse bedrijven die handel
dreven met Cuba, zij het dat de inwerkingtreding tot nadere datum werd
uitgesteld. De Amerikaans-Chinese betrekkingen werden in 1996 o.a.
verstoord door het stopzetten van Amerikaanse exportkredieten in verband
met de Chinese levering van nucleaire technologie aan Pakistan (China
beloofde daarop de leveranties te zullen stoppen) en een aantal
handelsgeschillen, o.a. over de schending van de copyrights. Toch
verlengden de VS in mei China's status van meest begunstigde natie, maar
in juni dreigde China dat Amerikaanse bedrijven zouden worden gepasseerd
ten gunste van Europese bedrijven als Amerika zou blijven volharden in
zijn kritiek over de schending van de mensenrechten in China.
De economie ontwikkelde zich in 1996 gunstig: het BNP steeg met 2, 4% en
de werkloosheid daalde tot ongeveer 5%. Federal Reserve Board-voorzitter
Alan Greenspan werd benoemd voor een nieuwe ambtsperiode van vijf jaar.
Telefoongids Verenigde Staten
Postcodes Verenigde Staten
|
